نقش روزه در سلامت روان‌

نقش‌ عبادات‌ در تأمین سلامت روان، مدت‌های مدیدی مورد توجه دانشمندان‌ و روانشناسان بوده است‌. امروزه‌، اضطراب‌‌ به منزلۀ پایه و اساس بیماری‌ها شناخته‌ شده است. هدف تمام ادیان، به خصوص‌ دین‌ مبین‌ اسلام‌، بازگرداندن انسان به‌ فطرت خود و كاهش و كنترل نفسانیات‌ و غرایض است. پس ملاحظه می‌شود كه‌ تعالیم‌ رفتاری ادیان الهی و دین‌ نجات‌بخش اسلام در مورد اصلاح تعدیل‌ رفتارها و ایجاد تعادل‌ روانی‌ در‌ فرد، كاملا به هم نزدیك است. روزه، یكی از تعلیمات‌ اساسی و ارزش‌های معنوی اخلاقی‌ و اجتماعی‌ در اسلام است كه روزه‌دار، آن را به نیت قرب به درگاه احدیت‌ انجام‌ می‌دهد‌ و مستلزم فراهم آوردن مجموعه‌ای از رفتارها است كه به نوبه خود، زمینۀ‌ صفا، پاكی، خلوص‌، یك‌رنگی‌، وارستگی‌ و از خودگذشتگی، وسوسه‌ستیزی و زیباپرستی را فراهم می‌آورد. بخشی از این‌همه تحولات‌ و تغییرات‌ كه‌ به دنبال‌ فریضۀ روزه در فرد فراهم می‌شود، هدف‌ بسیاری از درمان‌گران خبره است.

بر‌ اساس‌ نتایج‌ مطالعات علمی، سحرخیزی، نقش فیزیولوژیكی بسیار مهمی‌ دارد كه می‌تواند در بهبود‌ مشكلات‌ روانی‌ مؤثر باشد. بر اساس این نتایج، سحرخیزی‌ یا به عبارتی بیدار شدن از خواب چند‌ ساعت‌ زودتر از روال معمول روزانه، موجب‌ بروز تغییراتی در هورمون TRF هورمون‌‌ محرك‌ تیروترپین می‌شود؛علاوه بر این، بیدار شدن‌ زودتر‌ موجب‌ كاستن از خواب‌ [1]REM می‌شود. افزایش خواب‌«رم‌»، در مراحل انتهایی خواب صورت می‌گیرد؛ بنابراین، سحرخیزی به فرد كمك می‌كند تا‌ مقداری‌ از خواب«رم»از كل‌ خوابش‌‌ كم كند‌. كاستن‌ از‌ محتوای خواب«رم» در خواب شبانه‌روزی‌ فرد‌، كمك مؤثری‌ به درمان افسردگی می‌كند. بدین‌ترتیب، یكی از ره‌های درمان افسردگی‌ در‌ كنار دارودرمانی و روان‌درمانی، كاهش خواب‌ «رم‌»است. در این برنامه‌ درمانی‌، بیمار باید چند ساعت زودتر‌ از‌ زمان معمول از خواب برخیزد این كاهش زمان خواب، از محتوای خواب«رم‌»كم‌ می‌كند كه تأثیر ضد افسردگی‌ قابل‌ توجهی‌ دارد به گونه‌ای‌‌ كه‌ منابع علمی، برای تسریع‌ درمان‌، برنامه‌ كاستن از خواب را تجویز می‌كنند. [روزنامه‌ خراسان 4/9/80]

یكی از جنبه‌ها یا‌ عناصر‌ دین كه مورد توجه پژوهش‌گران بسیاری‌ قرار‌ گرفته، «مناسك‌»نام‌ دارد‌. دور كیم‌[2] معتقد است‌‌ كه اعمال و مناسك نیز مانند«اعتقادات» در كلیۀ ادیان وجود دارد و هستۀ‌ مشترك هردین و مذهبی‌ محسوب‌‌ می‌شود. همان‌طور كه نظام«اعتقادات» ذاتی‌ هردینی‌ است‌. همۀ‌ اقوام‌ بشری، اعتقادات بنیادین‌ مذهبی‌شان‌ را در مناسك‌ و فرائض مجسم می‌سازند. اسپیلكا[3] و هم‌كاران او معتقدند كه مناسك و آئین‌های دینی، ضمن این‌كه‌ واجد‌ نقش‌‌ محوری در دین می‌باشند، ریشه‌های‌ عمیقی در‌ گذشتۀ‌ انسان‌ داشته‌ و كنش‌های‌ بسیاری‌ دارند كه یكی از موارد مهم آن، ایجاد و تداوم مهار خود و جهان‌ شخصی ماست؛به خصوص در زمان‌هایی‌ كه احساس می‌كنیم تحت فشار قرار گرفته‌ایم. این محققین‌ تأكید می‌كنند كه‌ در عصر حاضر، نقش دعا و مراسم در دین‌ به هیچ عنوان كم نشده؛چون این امور، ابزار ارتباط معنوی بین شخص و دیگران‌ هستند و ما را به لحاظ‌ روان‌شناختی‌ به‌ دیگران و میراث فرهنگی مشتركمان نزدیكتر می‌كنند و به ما اجازه می‌دهند احساس توان‌مندی در غلبه بر همۀ‌ مشكلات را پیدا كنیم. هم‌چنین، پریوسر[4] معتقد است كه فرائض دینی وقتی‌ به‌‌ عنوان یك ساختار برای بیان هیجان‌ها، و دفاع علیه احساس‌های ناخوشایند به‌ كار روند، در تنظیم هیجان‌ها و مهار خود برای مقابله با رفتار و افكار‌ آشفته‌ مؤثر واقع‌ می‌شوند. هورنر[5] و داب‌‌[6] نیز‌ اشاره می‌كنند كه فرائض مذهبی، اداره‌كنندۀ موارد پیش‌بینی نشدۀ زندگی به شمار می‌آیند.

اسپلیكا و هم‌كاران معتقدند، مناسك فرد را‌ از‌ هیجان‌های خود دور كرده‌ و به‌ وی‌ اجازه می‌دهد به جهان بازگردد و فرایندی‌ است كه از دل‌مشغولی«وسواس‌گونه‌ نسبت به خود»ممانعت می‌كند. به همین‌ دلیل است كه ریوز[7] وبوئر[8] سما مدعی‌ شدند كه مناسك، می‌تواند‌ احساس‌‌ قدرتمندی مثبت ومشخصی را برای‌ فردی كه احساس می‌كند كنترل‌اش را از دست داده، فراهم نماید. نتایج تحقیقات‌ اپل‌[9] نشان می‌دهد كه نقش اعمال و مناسك مذهبی در كاهش اضطراب و تنیدگی‌ و افزایش‌ توانایی فرد‌ در مهار محیط مؤثر بوده است. ولف‌[10] نیز، نقش‌ آداب و مناسك مذهبی را در محدود كردن‌‌ پرخاشگری، ارتباطدهی مناسب و افزایش‌ پیوستگی گروهی مؤثر دانسته است.

نقش روزه‌ در‌ كاهش‌ اضطراب

از دید روان‌شناسان، اضطراب در حد معتدل و عادی آن‌كه در همه افراد وجود دارد؛نه تنها ‌‌مضر‌ نیست، بلكه می‌تواند موجب احساس‌ مسؤولیت، جدی بودن در كار، بروز مكانیزم‌های سازش‌ روانی‌‌ و خلاقیت‌ گردد. [دادستان، 1380، ص 60]افراد متدین، به‌ شهادت آزمون‌های تجربی و تجارب فردی، فشارهای روانی‌ و اضطراب‌های‌ كم‌تری را در زندگی تحمل می‌كنند. نقش‌ امید به آینده و اعتقاد به عادلانه‌ و هدف‌مند بودن نظام خلقت‌، در‌ جلوگیری از بسیاری از بدبینی‌ها و ناامیدی‌های شدید، كه‌ گریبان‌گیر افراد و ج. امع غیر دینی می‌شود، انكارناپذیر است. مفاهیم و آموزه‌های دینی، هم‌چون مفاهیم توكل، تقدیر الهی‌ و. . . فرد دین‌دار را در دوراهی و تصمیم‌گیری‌های مشكل‌، از استرس و اضطراب‌های بیماری‌زا دور نگه می‌دارد؛علاوه بر این، تأثیر هریك از اعمال عبادی از قبیل، نماز، روزه، حج و. . . در تقویت اراده و بالا بردن سطح اعتماد به نفس و در نتیجه‌، حفظ‌ آرامش و سلامت روانی فرد و جامعه قابل توجه و تأمل‌ است.

منبع: رشد معلم ، نیمه اول مهر 1380 - شماره 210؛ محمدی، صابر

پی‌نوشت ها:

[1] REM Rapid eye movement به معنی خواب همراه با حركت سریع چشم‌ها در زیر پلك.

[2] durkhein

[3] spilka

[4] pruyser

[5] homer

[6] dobb‌

[7] reeves‌

[8] boersma

[9] apple

[10] Wulff

منبع:پایگاه اطلاع رسانی حوزه

پیام سیستم

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.