ویژه نامه مجلس خبرگان رهبری

مجلس خبرگان متشکل از فقهای منتخب مردم می باشد. این نهاد، وظایف خطیری در زمان های خاص به عهده دارد. تعیین رهبری نظام از بین فقهای واجد شرایط رهبری، اصلی ترین وظیفه مجلس خبرگان است. اولين نشست مجلس خبرگان رهبري كه در واقع نخستين مجلس خبرگان جامعه اسلامي پس از خبرگان قانون اساسي بود، در 23 تيرماه 1362 تشكيل گرديد و با پيام حضرت امام، افتتاح شد. مهم‏ترين اقدام در كارنامه مجلسِ اول خبرگان رهبري، تلاشِ به موقعِ آن، پس از ارتحال حضرت امام خميني(ره) در تعيين رهبر معظم انقلاب اسلامي، حضرت آيت اللَّه خامنه ‏اي مي ‏باشد. اجلاس خبرگان رهبری هر ساله برگزار می شود و این مجلس دارای جایگاه ویژه ای در قانون اساسی است.

جایگاه مجلس خبرگان

حق حاکمیت که از سوی خداوند آفرینش به جامعه بشری داده شده است ، گاهی بی واسطه اعمال می شود و گاه باواسطه . در مواردی که وضع مورد رای ، روشن باشد و هیچ ابهامی در آن نباشد ، مانند آنکه در مساله رهبری ، هیچ رقیبی برای مورد رای یافت نشود که زمینه تردید و تحیر را پدید آورد ، در چنین مواردی ، نیاز به شهادت بینه ها یا گزارش کارشناسانه اهل خبره نیست و حق حاکمیت مزبور ، با آراء مستقیم و بی واسطه مردم اعمال می شود ؛ چنانکه پذیرش نظام جمهوری اسلامی ، در فروردین 1358 از طریق همه پرسی و به طور مستقیم صورت گرفت و نیز پذیرش رهبری بی رقیب امام خمینی (قدس سره) از سوی آحاد مردم که از بدء انقلاب ، ولایت ایشان به نحو « تعین» بر همگان روشن بود .

اما در مواردی که وضع مورد رای ، پیچیده و دشوار باشد و نیازمند کار تحقیقی و تخصصی کارشناسان باشد ، نظیر تدوین قانون اساسی و نیز تعیین رهبری یکی از فقیهان جامع الشرایط که صلاحیت هیچ یک از آنان شهره ملت نیست و محتاج فحص کارشناسان می باشد ، مردم به خبرگان مراجعه می کنند و آنان را وکیل خود قرار می دهند و از این طریق ، حق حاکمیت خدادادی خود را اعمال می نمایند .

تحلیل فقهی و حقوقی مجلس خبرگان

یکی از کارویژه های مجلس خبرگان رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران، گزینش رهبر برابر اصول پنجم، یکصد و هفتم و یکصد و نهم قانون اساسی می باشد. این قانون اگرچه سندی حقوقی است، اما در بسیاری از اصول آن و از جمله اصول مربوط به رهبری، پیوندی محکم با مبانی دینی و به ویژه موازین فقهی برقرار کرده و حتی از اصطلاحات آن نیز بهره برده است. همین امر، ضرورت نگرش توأمان فقهی و حقوقی به این سند عالی را دست کم در اصول مربوط به نوع حاکمیت، حکومت، رهبری و نهادهایی چون شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس خبرگان رهبری نمایان می سازد.

از آنجا که در زمینه ولایت "فقیه" دو دیدگاه معروف فقهی انتصاب و انتخاب وجود دارد، مباحث مربوط به آن در حقوق اساسی ما نیز راه پیدا کرده است. آثار و لوازم هر یک از این دو نظریه در ابعاد مختلف و از جمله در نقشی که خبرگان رهبری ایفا می نمایند، قابل تأمّل و بازخوانی است و از این رهگذر می توان به ماهیت گزینش رهبر در نظام جمهوری اسلامی ایران راه یافت، نقاط ابهام را دریافت و برای شفاف سازی آن، پیشنهاد ارائه داد.

وظایف مجلس خبرگان

قانون اساسی ما در تمامی قوانین کشور و تعیین کننده شکل حاکمیت، محتوی آن، نهادهی اعمال حاکمیت، تعیین قوا و وظایف آنها، و... . مجلس خبرگان قانون اساسی یکی از مراجع رسمیت یافته توسط ین قانون است که وظیف بسیار مهمی برای آن درنظر گرفته شده است. الف:صلاحیت قانونگذاری نسبت به خود؛ ب: تعیین رهبر انقلاب؛ ج: مراقبت وجود و فقدان اوصاف و شرایط رهبری؛ د:معرفی فقیه جدید داری شریط رهبری؛ ه:مراقبت از اوضاع کشور درفقدان موقت شریط رهبری؛ و:اعلام عزل رهبری.

الف: صلاحیت قانونگذاری نسبت به خود

گرچه تدوین و تصویب قانون مربوط به مجلس خبرگان از لحاظ تعدادِ اعضا، شرایط خبرگان، کیفیّت انتخاب آن ها و سایر مقرّرات و آیین نامه ها در دوره نخست بر عهده فقهای شورای نگهبان است، لیکن در دوره های بعد، مستقلاًّ بر عهده   خود مجلس خبرگان می باشد ، زیرا اصل یک صد و هشتم قانون اساسی چنین می گوید:

«قانون مربوط به تعداد، و شرایط خبرگان، کیفیّت انتخاب آن ها و آیین نامه داخلی جلسات آنان برای نخستین دوره باید به وسیله فقهای اوّلین شورای نگهبان تهیّه و با اکثریت آرای آنان تصویب شود، و به تصویب نهایی رهبر انقلاب برسد. از آن پس، هر گونه تغییر و تجدید نظر در این قانون و تصویب سایر مقرّرات مربوط به وظایف خبرگان در صلاحیت خود آنان است.»

ب: تعیین رهبر انقلاب

دومین وظیفه و اصلی ترین سمت مجلس خبرگان تعیین رهبر انقلاب از بین فقهای واجد شرایط رهبری است که در اصل یک صد و هفتم قانون اساسی آمده است: «پس از مرجع عالی قدر تقلید و رهبر کبیر انقلاب جهانی اسلام و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی(قدس سرّه الشریف) که از طرف اکثریت قاطع مردم به مرجعیت و رهبری شناخته و پذیرفته شدند، تعیین رهبر به عهده خبرگانِ منتخب مردم است. خبرگان رهبری درباره همه فقهای واجد شرایط مذکور در اصل پنجم و یک صد و نهم بررسی و مشورت میکنند، هرگاه یکی از آنان را اَعلَم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولیّت عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل یک صد و نهم تشخیص دهند او را به رهبری انتخاب میکنند و در غیر این صورت یکی از آنان را به عنوان رهبر انتخاب و معرفی مینمایند. رهبر منتخب خبرگان ولایت امر و همه مسئولیتهای ناشی از آن را بر عهده خواهد داشت.»

ج: مراقبت وجود و فقدان اوصاف و شرایط رهبری

مراقبتِ وجدان و فقدان اوصاف و شرایط رهبری سومین وظیفه مجلس خبرگان است، زیرا گرچه رهبری همانند ریاست جمهور، عضویت مجلس خبرگان، عضویت شورای نگهبان، نمایندگی مجلس شورای اسلامی و… زمان مند و مدّت دار نیست، لیکن مشروط به شرایط و محدود به اوصافی است که در گذر زمان از گزند حوادث مصون نیست، چنان که فَحْص و تبادل نظر اعضای مجلس خبرگان در مقام حدوث و در تبیین اصل رهبر معصومانه نیست و ممکن است با اشتباهِ پیچیده همراه باشد، که در طول زمان کشف خلاف آن محتمل خواهد بود، لذا مجلس خبرگان موظّف است به طور دقیق درباره شرایط و اوصاف علمی و عملی رهبر مراقبت کند.

کارنامه درخشان مجلس خبرگان

یکی از اقدامات بسیار مهم و از کارهای کلیدی مجلس خبرگان، انتخاب حضرت آیت الله خامنه ای به رهبری انقلاب اسلامی بعد از ارتحال حضرت امام خمینی(ره) است، این مسأله یکی از کارهای بزرگ خبرگان بوده و برگ زرینی در کارنامه درخشان مجلس خبرگان به شمار می رود.

امروز از وجود رهبری آگاه، بصیر، جامع، هوشیار و متفکر برخوردارهستیم، روز به روز و هرچه از عمر حرکت تاریخی خبرگان می گذرد ما شاهد هستیم که رهبر معظم انقلاب جلوه های دیگری از شخصیت خود را نشان می دهند.

کمتر مجموعه ای وجود دارد که با رهبر معظم انقلاب ملاقات کنند و در پایان این نکته را اظهار نکنند که رهبری در رابطه با مجموعه ای که با ایشان ملاقات کردند به اندازه ای آگاهی و اشراف دارند که گویا سالیان متمادی در رابطه با آن مجموعه مطالعه، بررسی و تحقیق کردند، این مسأله نشان دهنده عمق اشراف و نگاه بلند  رهبر انقلاب به مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی کشور است. (آیت الله سید هاشم حسینی بوشهری عضو هیأت رییسه مجلس خبرگان رهبری؛ خبرگزاری رسا؛ ٩٦/٠٤/٢٥)

مجلس خبرگان در کلام امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب

البته مسائل زیادی در پیش داریم و شما در پیش دارید که باز شیاطین دوره افتاده اند و نمی خواهند بگذارند این مسائل تحقق پیدا کند. یکی همین مجلس خبرگان است که امروز محل ابتلای همه است. مجلس خبرگان یک مجلسی [است] که باید شما و ملت بدانند که این مجلس پشتوانه کشور است برای حفظ امنیت کشور و حفظ استقلال کشور و حفظ آزادی برای کشور و اگر مسامحه در این امر بشود، یک تقصیری است که ممکن است جبران بعدها نشود این تقصیر. باید همان طوری که اعلام می کنند و آن روزی که اعلام می کنند، آقایان بروند و افرادی را که تعیین کرده اند بزرگان، به آن ها رأی بدهند و کسانی هم که خودشان میل دارند که رأی بدهند بروند و شرکت بکنند، در آرا آزادند، هر کس را می خواهند انتخاب کنند، ولیکن شرکت داشته باشند. (صحیفه نور, ج18, ص89)

مجلس خبرگان هم خیلی مهم است. مردم نگاه می کنند به ظاهر که سالی دو بار دور هم جمع می شوند و در مورد مسائل سیاسی و غیرسیاسی صحبت می کنند و متفرق می شوند. این جوری نیست. خبرگان رهبر را انتخاب می کند. این شوخی است؟ مجلس خبرگان بناست آن روزی که رهبر فعلی نباشد یا رهبر نباشد آن وقت آن ها رهبری را انتخاب کنند که جلوی هجمه ی دشمن بایستد، شجاعت نشان بدهد، راه امام را ادامه بدهد. کسی را برای مجلس خبرگان انتخاب می کنید که او رهبر را انتخاب خواهد کرد که کلید حرکت انقلاب دست اوست. (گزیده ای از سخنان رهبر انقلاب در 19 دی 94؛ دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه ای)

شبهات و پاسخها

در خصوص نظارت مجلس خبرگان اشکالی تحت عنوان دور مطرح است. اشکال این است که رهبری، فقهای شورای نگهبان را نصب می کند، فقهای شورای نگهبان صلاحیت اعضای مجلس خبرگان را بررسی و تأیید می کند و مجلس خبرگان شخص رهبر را گزینش می کنند. پس به این ترتیب رهبر درصدر و ذیل این سلسله، قرار می گیرد و اینجا دور فلسفی یعنی توقف شئ بر نفس خود پیش می آید.

این اشکال به چند دلیل، واضح البطلان است:

1. رهبری که در صدر این سلسله قرار می گیرد. با رهبری که در ذیل آن قرار می گیرد از نظر عنوان مشترک است ولی از نظر شخص متفاوت می باشد. مثلاً اگر این رهبر، امام باشد، فقهای شورای نگهبان را امام منصوب کرده، فقهای شورای نگهبان، صلاحیت اعضای خبرگان را تأیید کردند، اما مجلس خبرگان، امام را مجدداً به رهبری گزینش نمی کند بلکه رهبر بعدی را گزینش می کند. پس در صدر سلسله امام و در ذیل آن مقام معظم رهبری قرار می گیرد. این دور واضح البطلان است چون فقط عنوانشان مشترک است ولی شخصاً یکی نیستند.

2. اصولاً محل طرح دور فلسفی در امور اعتباری نیست بلکه در امور حقیقی است به این معنا که یک وجود حقیقی و خارجی متوقف بر همان وجود عینی باشد پس به کاربردن این اصطلاح در این بحث، غلطی فاحش است. زیرا عناوین و مناصب سیاست و اجتماعی امور اعتباری هستند.

حوزه نت

پیام سیستم

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.