مولفه های ایران قوی، مطالعه موردی فرهنگ

با پیروزی انقلاب اسلامی فصل جدیدی در تاریخ و حکومت ایران آغاز شد که آن را با رژیم سابق متمایز می‌ساخت. هدف ایران بعد از انقلاب، کسب عزت، پیشرفت و سربلندی ایران و ایرانیان در جهان و زمینه‌سازی حکومت مهدی موعود (عج) با ساخت تمدن اسلامی- ایرانی بوده است. نیل به این هدف نیازمند این است که ایران در عرصه­های مختلف، اقتصادی، امنیتی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و … قوی شود. رهبر انقلاب در این زمینه می­فرمایند: «ما بحمدالله دارای قدرتیم و به توفیق الهی قوی‌تر هم خواهیم شد. البتّه قدرت فقط قدرت نظامی نیست؛ اقتصاد کشور باید قوی شود، وابستگی به نفت بایستی تمام بشود، نجات پیدا کنیم از وابستگی اقتصادمان به نفت؛ جهش علمی و فنّاوری باید ادامه پیدا کند؛ پشتوانه‌ همه‌ این‌ها هم حضور مردم عزیزمان درصحنه است. باید ملّت ایران و مسئولین کشور تلاششان برای قوی شدن کشور و قوی شدن ملّت باشد.[۱]» باید در نظر داشت که رسیدن به اقتدار و تبدیل‌شدن به ایران قوی نیازمند صبر و استقامت در مسیر و مقابله با دسیسه­های دشمن است. یکی از مؤلفه­های ایران قوی، مؤلفه­ فرهنگی است؛ اگر در جامعه توسعه فرهنگ صورت بگیرد (به معنی دسترسی هر چه بیشتر آحاد ملت به دستاوردهای فرهنگ و معارف الهی و بشری و نیز بهره­برداری از امکانات جامعه در راستای اهداف فرهنگی) یا به اهداف فرهنگی در پیشرفت و توسعه اولویت و اصالت ببخشیم قطعاً جامعه به یک جامعه سالم و درعین‌حال قوی تبدیل خواهد شد. بر همین اساس، در این یادداشت درصدد هستیم ضمن تبیین اهمیت این مؤلفه، به بررسی اجمالی سیاست­های فرهنگی ایران در اندیشه امامین انقلاب و اسناد بالادستی کشور بپردازیم.

تعریف فرهنگ

فرهنگ یک امر اکتسابی است که شامل بینش، منش و کنش­های پایداری است که انسان از بدو تولد تا پایان زمان حیاتش از جامعه و گروه طبقاتی خود می­گیرد. فرهنگ به‌طور کل الگوهای مشترک فکری و رفتاری است که شامل عناصر زیر است:

باورها: باورها مشرعیت­بخش ارزش­هاست که به نگرش انسان به جهان و هستی شکل می­دهد.

ارزش­ها: مشروعیت­بخش هنجارهاست که کنش را جهت می­دهد و دنیای اطراف انسان را معنا می­بخشد.

هنجارها: هنجارها برآمده از ارزش­هاست و شامل قواعدی است که به انسان می­گوید چگونه در زندگی رفتار یا عمل کند و مشتمل بر حقوق و وظایف مورد انتظار است.

نمادها: امکان ذخیره و تبادل دانش و تجربه را برای انسان فراهم می­سازد.

فن­آوری: ابزار مهارت و دانش استفاده از آن را در اختیار انسان قرار می­دهد[۲]

نگرش قانون اساسی به مقوله فرهنگ

حفظ فرهنگ و تمدن هر ملتی نیازمند ایجاد قواعدی برای قانونمند شدن مؤلفه­های آن در اجرا و نیز پیش­بینی ضمانت اجرایی لازم نسبت به جلوگیری از نادیده گرفتن این مؤلفه­هاست. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ضمن پاسداشت از حقوق شهروندی، باهدف استقلال درزمینه‌های مختلف در اصولی چند مؤلفه­ها و شاخص‌های فرهنگی و تمدنی را برشمرده است و دولت و مسئولان را در جهت تحقق آن‌ها وظیفه­مند کرده است. موضوع فرهنگ ازآن‌جهت در قانون اساسی اهمیت دارد که: اولاً، تبیین سبک زندگی اسلامی با توجه به فرمایشات امامین انقلاب بعد از شکل­گیری نظام جمهوری اسلامی، در جهت حفظ ارزش­های اسلامی و انقلابی و رسیدن به الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، لازم و ضروری است؛ ثانیاً، با توجه به الگو قرار گرفتن جمهوری اسلامی ایران در منطقه و جهان به‌ویژه در سطح کشورهای مسلمان،  می­بایست، در قانون اساسی به مسئله فرهنگ در جهت تمدن سازی نوین اسلامی- ایرانی توجه و پرداخته شود. این اهمیت، سبب می­شود تا ایرانیان با تکیه‌بر فرهنگ و تمدن مترقی خود، نه با تکیه‌بر فرهنگ غربی دست به ترسیم الگوی پیشرفت و توسعه بزنند (خودباوری). اصولی که به‌طور مستقیم بر مقوله فرهنگ در قانون اساسی اشاره دارند عبارت‌اند از اصول (۲،۳،۸،۱۲،۱۳،۱۴،۱۵،۱۶،۱۹،۲۶،۳۰) که در جدول زیر به آن‌ها اجمالاً اشاره‌شده است.

جدول شماره (۱). اصول قانون اساسی مبتنی بر مقوله فرهنگ

اصول قانون اساسی مبتنی بر مقوله فرهنگ

علاوه بر اصول یادشده که در مورد امور داخلی است، می­توان به اصول دیگر که علاوه بر داخلی بودن، مبتنی بر نگاه جهانی است، اشاره کرد که مستقیماً مقوله فرهنگ و تمدن را در برمی‌گیرد، مانند محو هرگونه استبداد، خودکامگی و انحصارطلبی توسط دولت که در بند ۵ اصل ۳ آمده، مقوله رعایت آزادگی و استکبارستیزی در سیاست خارجی نیز در اصل ۱۵۲ آمده است؛ اصل ۱۵۴ که در موردحمایت از مستضعفان و ستمدیدگان جهان است، ریشه در فرهنگ غنی و باورهای دینی ایران دارد؛ بنابراین، مشاهده می­شود که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با توجه به اسلامی و جمهوری بودن نظام مواردی را دربر دارد که می­توان از آن به‌عنوان مؤلفه­های فرهنگی برای تحقق تمدن نوین اسلامی- ایرانی نام برد مانند زبان، خط، دانش، دین، حقوق اقلیت­ها، حقوق جامعه مطبوعات و رسانه­ها و… که جملگی عواملی هستند که امروزه هم ازلحاظ داخلی در جهت حفظ هویت دینی، ملی و فرهنگی و هم ازلحاظ خارجی در جهت حفظ فرهنگ و تمدن در برابر تهاجم فرهنگی، استحاله تمدنی باید موردتوجه و اهمیت قرار گیرند. همه اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برگرفته از اصول و مبانی احکام و موازین اسلامی است، پس می­توان گفت که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در جای خود می­تواند الگویی برای کشورهای اسلامی و سند مکتوب و رسمی برای مقابله بافرهنگ غربی باشد.

 

در قانون اساسی به مسئله فرهنگ در جهت تمدن سازی نوین اسلامی- ایرانی توجه و پرداخته شود. این اهمیت، سبب می­شود تا ایرانیان با تکیه‌بر فرهنگ و تمدن مترقی خود، نه با تکیه‌بر فرهنگ غربی دست به ترسیم الگوی پیشرفت و توسعه بزنند (خودباوری)

 

ایران قوی (قوی شدن فرهنگ) در گفتمان امام خمینی (ره)

یکی از مقوله­های مهم در اندیشه امام راحل، مقوله فرهنگی است چراکه ایشان بر لزوم ایجاد نظامی مبتنی بر فرهنگ و هویت اسلامی به‌جای فرهنگ استعماری و وابسته به رژیم پهلوی تأکید بسیار داشتند. در تبیین فرهنگ در اندیشه امام خمینی (ره) می­توان به فرازهایی از فرمایشات ایشان اشاره کرد:

۱-  «این فرهنگ است که ملت­ها را می­سازد[۳]»

۲-  «بی­شک بالاترین و والاترین عنصری که در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه، هویت و موجودیت آن جامعه را تشکیل می‌دهد و با انحراف فرهنگ، هرچند جامعه از بعدهای اقتصادی، سیاسی، صنعتی و نظامی قدرتمند و قوی باشد ولی پوچ و پوک و میان‌تهی است. اگر فرهنگ جامعه‌ای وابسته و مرتزق از فرهنگ غرب باشد، ناچار دیگر ابعاد آن جامعه به‌جانب مخالف گرایش پیدا می­کند و بالاخره در آن مستهلک می‌شود و موجودیت خود را در تمام ابعاد از دست می‌دهد.[۴]»

۳-  «باید فرهنگ را یک­جوری درست بکنید، فرهنگی را یک­جوری بار بیاورید که برای ملت شما مفید باشد؛ و این نمی­شود جز که ایمان باشد. اگر یک نفر، دو نفر، در یک جامعه پیدا شد که ایمان هم نداشت لکن کارش خوب بود، میزان یکی- دو تا نیست؛ میزان جامعه است.[۵]»

در دیدگاه امام خمینی (ره) فرهنگ به دو قسمت تقسیم می­کنند:

۱- فرهنگ ناصالح و ناسالم: در نگاه ایشان منظور از فرهنگ ناصالح فرهنگی است که جوانان را به راه ناصواب و فساد می­کشاند. این فرهنگ از مسیر الهی به دور بوده و تربیت ناصالحی را ترویج می­کنند، مانند فرهنگ استعماری، منظور همان «فرهنگ غربی و فرهنگ قلدران»[۶] و فرهنگ وابسته، منظور فرهنگی که استقلال ندارد، مربوط به مردم نیست و تمام مراکز فرهنگی و آموزشی درزمینه‌ی فرهنگ استقلال ندارند.

۲- فرهنگ الهی و حق­مدار: فرهنگ مطلوب امام راحل مبتنی بر فرهنگ الهی و حق­مدار است و آن را لازم و مطلوب جامعه می­داند. در این زمینه امام می­فرمایند:

«اگر فرهنگ، فرهنگ صحیح باشد جوان­های ما صحیح بار می­آیند، اگر فرهنگ، فرهنگ حق باشد، فرهنگ الهی باشد که برای منفعت اهل ملت، برای منفعت مسلمین باشد…»[۷]

بایسته­های لازم برای تحول فرهنگی در جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره): در این قسمت سعی می­شود بر اساس دیدگاه امام به مواردی که بر اساس آن ممکن است جامعه از یک فرهنگ سالم و قوی برخوردار باشد، اشاره شود:

۱- اصلاح فرهنگ عمومی جامعه: منظور فرهنگی که با عموم مردم سروکار دارد، است. اصلاح این فرهنگ پیچیده و زمان­بر است. ازاین‌رو مسئولان باید برای آن چشم­انداز و برنامه­ بلندمدت داشته باشند. قبل از انقلاب، فرهنگ حاکم، فرهنگ غربی بود. ازاین‌رو، امام سعی بر این داشتند تا این فرهنگ را که تلاش می‌شد به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود از جامعه ریشه­کن سازند. این نیازمند آن است که فرهنگ اصلاح و بازسازی شود، ادارات و مراکز جامعه با توجه به فرهنگ جمهوری اسلامی ایران اصلاح و بازسازی شوند. در همین زمینه امام می­فرمایند:

«الآن هم در هر جا که بروید… باز همان حرف‌های غرب‌زدگی است، حال هم همان حرف‌ها را می­زنند. از وابستگی و غرب‌زدگی ما بیرون نیامدیم و به این زودی بیرون نمی‌آییم… به این زودی نمی­شود اصلاحش کرد. یک فرهنگ تازه می­خواهد یک فرهنگ متحول می­خواهد که حالا از اول بچه­های ما را بار بیاورند به یک فرهنگ انسانی، اسلامی، استقلالی، یک فرهنگی که مال خودمان باشد که این بچه از اول‌بار بیاید به این­طور که خودم هستم (که) سرنوشتم را می­توانم دستم بگیرم. هی تو گوشش نخوانید که فرهنگ اروپا و آمریکا»[۸]

۲- مبارزه با ضد ارزش‌ها و دروغ‌پراکنی‌های بیگانگان و ایجاد ولایت و محبت نسبت به ارزش‌ها: در این قسمت امام اشاره به تهاجم فرهنگی دشمن می­کنند و می­فرمایند: «شما می­دانید که تبلیغات خارجی علیه ما زیاد است، شما باید با تبلیغ فرهنگ اسلامی، به دروغ­پراکنی­های صداهای خارجی پاسخ دهید.»[۹]

۳- مبارزه بافرهنگ مصرفی: از دیگر بایسته­های فرهنگی لازم برای ترقی و تحول جامعه ازنظر امام مبارزه بافرهنگ مصرفی است که ایشان در این زمینه می­فرمایند:

«مبارزه بافرهنگ مصرفی، بزرگ‌ترین آفت یک جامعه انقلابی است که باید تشویق به تولیدات داخلی و برنامه­ریزی در جهت توسعه صورت گیرد.»[۱۰]

۴- توسعه فرهنگی: به افزایش سهم بهره­وری و بهره­مندی از فرهنگ و مسائل و وسایل و امکانات فرهنگی و رشد و آگاهی و بینش و دانش آحاد جامعه و رونق بازار علم و هنر و ادب و همگانی شدن آن ازنظر کمیت و وسعت و ارتقای آن ازنظر کیفیت می­گویند. (البته در اینجا منظور از فرهنگ، فرهنگ اسلامی است) هدف از توسعه فرهنگی، علاوه بر اعتلای فرهنگی، ایجاد یک محیطی سالم است که افراد جامعه همانند یک پیکر در مسیر الهی، در خدمت به خلق خدا بانشاط و مسئولیت­پذیری عمل می‌کنند[۱۱] بر اساس نظرات امام راحل توسعه فرهنگی تمام ابعاد جامعه (مراکز آموزشی و پژوهشی، نظام حوزوی و…) را شامل می­شود؛ در این زمینه می­فرمایند:

۱-  «اصلاح و ادارۀ مملکت با تعلیم و تربیت صحیح نسل آینده است.»[۱۲]

۲-  «مهم­ترین عامل در کسب خودکفایی و بازسازی، توسعۀ مراکز علمی و تحقیقات و تمرکز و هدایت امکانات و تشویق کامل و همه‌جانبۀ مخترعین و مکتشفین و نیروهای متعهد متخصصی است که شهامت مبارزه با جهل را دارند و از لاک نگرش انحصاری علم به غرب و شرق به درآمده و نشان داده­اند که می‌توانند کشور را روی پای خود نگه‌دارند. ان­شاء­الله این استعدادها در پیچ‌وخم کوچه­های اداره­ها خسته و ناتوان نشوند.»[۱۳]

ایران قوی (قوی شدن فرهنگ) در گفتمان رهبر معظم انقلاب (مدظله‌العالی)

بر اساس دیدگاه مقام معظم رهبری، راه پیشرفت و توسعه، دست­یابی به عزت و مقاومت مؤثر در برابر دشمنی­ها و توطئه­ها، ارتقای «اقتدار و قدرت ملی» است. قدرت ملی نیز شامل مؤلفه­ها و عناصر مادی و معنوی به‌صورت توأمان است. اندیشه مقام معظم رهبری در مورد فرهنگ را می­توان از بیانات و سخنرانی­ها استخراج کرد و از مجرای شورای عالی انقلاب فرهنگی تئوریزه کرد و در برنامه­ریزی­های کلان گنجاند. مقوله فرهنگ از دیدگاه رهبری انقلاب یعنی:

«باورهای مردم، ایمان مردم، عادات مردم، آن چیزهایی که مردم در زندگی روزمره با آن سروکار دائمی دارند و الهام­بخش مردم در حرکات و اعمال آن‌هاست.»[۱۴]

عرصه­های فرهنگ از دیدگاه مقام معظم رهبری: رهبری فرهنگ را در سه عرصه مهم و عام می­دانند:

عرصه اول: عرصه تصمیم­های کلان کشور است. به این معنی که فرهنگ به‌مانند روحی باید در کالبد همه فعالیت­های گوناگون کلان کشوری، حضور و جریان داشته باشد.

عرصه دوم: فرهنگ به‌مانند شکل­دهنده ذهن و رفتار عمومی جامعه است. حرکت جامعه بر اساس فرهنگ آن جامعه است. اندیشیدن و تصمیم­گیری جامعه، بر اساس فرهنگی است که بر ذهن آن حاکم است. دولت و دستگاه حکومت، نمی­تواند از این واقعیت مهم، خود را کنار نگه‌دارند. در این عرصه فرهنگ بر انضباط، اعتمادبه‌نفس ملی و اعتزاز ملی، قانون پذیری، غیرت ملی، تدین و دین­باوری، فرهنگ ازدواج، فرهنگ رانندگی، فرهنگ خانواده، فرهنگ اداره، فرهنگ لباس و سبک زندگی تأثیرگذار است.

عرصه سوم: این عرصه مربوط به سیاست­های کلان آموزشی و علمی دستگاه­های موظف دولت است. مثل آموزش‌وپرورش، آموزش عالی و بهداشت و درمان که می­بایست سیاست­های کلان آموزشی و علمی خود را از مرکزی بگیرند.[۱۵]

آسیب­های فرهنگی از دیدگاه مقام معظم رهبری: از نگاه رهبری معظم، فرهنگ جامعه ممکن است دچار آسیب­هایی گردد که این آسیب­ها یا برآمده از عوامل داخلی است یا برآمده از عوامل خارجی که در زیر به مهم­ترین آن‌ها می­پردازیم:

۱- تهاجم فرهنگی و جنگ نرم: یکی از مشکلات جامعه امروزی ما تهاجم فرهنگی در غالب جنگ نرم است که رهبری در این زمینه می­فرمایند:

«در دوره‌ی معاصر، جهان غرب با بهره‌گیری از ابزارهای پیشرفته، بر شبیه‌سازی و همانندسازی فرهنگی جهان پافشاری می‌کند. من تحمیل فرهنگ غرب بر سایر ملّت­ها و کوچک شمردن فرهنگ­های مستقل را یک خشونت خاموش و بسیار زیان‌بار تلقّی می­کنم. تحقیر فرهنگ­های غنی و اهانت به محترم‌ترین بخش­های آن‌ها در حالی صورت می‌گیرد که فرهنگ جایگزین، به‌هیچ‌وجه از ظرفیت جانشینی برخوردار نیست. به‌طور مثال، دو عنصر «پرخاشگری» و «بی‌بندوباری اخلاقی» که متأسفانه به مؤلفه‌های اصلی فرهنگ غربی تبدیل‌شده است، مقبولیت و جایگاه آن را حتّی در خاستگاهش تنزّل داده است.»[۱۶]

«جنگ نرم؛ یعنی جنگ به‌وسیله‌ی ابزارهای فرهنگی، به‌وسیله‌ی نفوذ، به‌وسیله‌ی دروغ، به‌وسیله‌ی شایعه‌پراکن»[۱۷]

۲- فضای مجازی و ابزارهای فرهنگی در قالب تبلیغ: در این رابطه رهبری می­فرمایند: «می­توان از عرصه‌ فضاى مجازى حداکثر منافع را [کسب کرد]؛ همان کارى که دشمن می­کند، شما [هم] می­توانید بکنید در جهت عکس. [یعنى‌] مفاهیم اسلامى و معارف اسلامى را پخش‌کنید بدون هیچ مانع و رادعى.»[۱۸] (۱۸)

۳- ضعف عملکرد مسئولین فرهنگی در تقویت جبهه خودی: در برخی موارد دیده می­شود که مسئولان در مورد فرهنگ اهمال‌کاری می­کنند. رهبری در این زمینه می­فرمایند: «یکی از عوامل سایش در جبهه‌ [فرهنگی] خودی، این است که مسؤولین خودىِ فرهنگ، مانند وزارت ارشاد و بعضی دستگاه­های دیگر، به آن کم‌توجهی کردند. مسلماً وقتی یک مرکزِ دارای قدرت و امکانات، به جذب استعدادها نپردازد، استعدادهای سرگردان و یا حتّی غیر سرگردان، دچار ضعف‌هایی خواهند شد که آن ضعف‌ها به سایش و ریزش منتهی می­شود.»[۱۹]

بایسته­های لازم برای تحول فرهنگی در جامعه از دیدگاه مقام معظم رهبری: در این قسمت سعی می­شود به کارکردها و الزامات لازم در جهت ایجاد فرهنگ قوی از دیدگاه رهبری پرداخته شود.

۱- مهندسی فرهنگی: مهندسی فرهنگی یعنی سامان دادن مؤلفه­های فرهنگ در یک کلیت و شاکله منسجم و با جهت­گیری مشخص که جزء اسناد بالادستی به شمار می­رود که برای آن باید برنامه­ریزی کرد. رهبری دراین‌باره می­فرمایند:

«یک نقشه‌ی مهندسی فرهنگی لازم است. ما وضع فرهنگی مطلوب کشور را تصویر کنیم و اجزاء متشکل آن را در مقابل خودمان ترسیم کنیم، بعد ببینیم کجاها اولویت دارد، کجاها احتیاج به مراقبت بیشتر دارد؛ به آنجاهایی که در این مدت مغفول باقی‌مانده، برسیم و مسئله را دنبال کنیم؛ یکجاهایی سرمایه‌گذاری بیشتری لازم دارد، به این‌ها توجه کنیم. این، مهندسی فرهنگی است.»[۲۰]

۲. اقتدار فرهنگی: رهبری در مورد اقتدار فرهنگی می­فرمایند:

«اقتدار فرهنگی یعنی ازلحاظ فرهنگی، فرهنگِ کشور اثرگذار باشد و اثرپذیر نباشد و تهاجم فرهنگی به شکل صحیحی دفع شود.»[۲۱]

«اگر ملت ما ازلحاظ نظامى و اقتصادى و سیاسى و فرهنگى، در حد اعلاى قدرت بود، مى‌تواند زندگى خود و ملت‌های مسلمان را نجات بدهد.»[۲۲]

۳- مبارزه با تهاجم فرهنگی: مسئله تهاجم فرهنگی مدت‌هاست که علیه ایران از طرف دشمن دنبال می­شود که می­بایست با آن به شکل اساسی مبارزه کرد و آن را رها نکرد. رهبری در این زمینه می­فرمایند:

«غربی‌ها بیشتر از ما متعصّب‌اند، بدتر از ما لجاجت می­کنند بر سر ارزش­های فرهنگی خودشان که درواقع ضد ارزش هم هست. ما چرا بر سرِ فرهنگ خودمان پافشاری نکنیم؟»[۲۳]

۴- تبادل فرهنگی: این زمینه در مورد انتقال فرهنگ­هاست که رهبری در این زمینه می­فرمایند:

«ما معتقد به تبادل فرهنگ‌ها هستیم. ما می‌گوییم ملتی مثل ملت ایران، یا دیگر ملل مسلمان، باید در میان فرهنگ­های عالم نگاه کنند و آنچه را که برایشان مفید و به‌دردبخور است، جذب و از آن استفاده کنند. از این فرهنگ‌ها، آنچه را هم که برایشان لازم و مفید نیست باید طرد کنند.»[۲۴]

۵- گسترش مناسبات فرهنگی با جهان اسلام: رهبری در این زمینه بر «وحدت علمای دین برای کشف راه‌حل­های اسلامی در سبک زندگی نوین اسلامی»، «همکاری دانشگاه­های اسلامی برای ارتقای علم و فناوری و ساخت زیربناهای تمدن جدید»، «هماهنگی رسانه‌های اسلامی برای اصلاح ریشه‌ای فرهنگ عمومی»، «ارتباط نیروهای مسلح اسلامی برای دور کردن جنگ و تجاوز از منطقه»، «ارتباط بازارهای اسلامی برای خارج کردن اقتصاد این کشورها از سلطه کمپانی‌های غارت­گر»، «رفت‌وآمد و سفرهای مردم برای افزایش هم‌زبانی، همدلی، وحدت و دوستی» به‌عنوان راه­کارهای افزایش وحدت و دور شدن از تفرقه تأکید کردند.[۲۵]

رهبر معظم انقلاب: «یک نقشه‌ی مهندسی فرهنگی لازم است. ما وضع فرهنگی مطلوب کشور را تصویر کنیم و اجزاء متشکل آن را در مقابل خودمان ترسیم کنیم، بعد ببینیم کجاها اولویت دارد، کجاها احتیاج به مراقبت بیشتر دارد؛ به آنجاهایی که در این مدت مغفول باقی‌مانده، برسیم و مسئله را دنبال کنیم؛ یکجاهایی سرمایه‌گذاری بیشتری لازم دارد، به این‌ها توجه کنیم. این، مهندسی فرهنگی است.»
مروری بر سیاست‌های کلان فرهنگی در اسناد بالادستی نظام

در این قسمت سعی می­شود سیاست­های فرهنگی نظام در سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی در افق ۱۴۰۴، الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی را مورد بازبینی قرار دهیم.

۱- سند چشم­انداز جمهوری اسلامی در افق ۱۴۰۴

– تقویت روحیه ایمان و ایثار و عنصر فداکاری به‌عنوان عامل اصلی اقتدار ملی، تبیین مبانی ارزشی و تقویت اعتمادبه‌نفس ملی؛

– ایجاد جامعه­ای سالم، اخلاقی، مبتنی بر ارزش­های اسلامی، فرهنگ­مدار و شهروندانی آگاه، عزتمند و برخوردار از ملاک­های درستکاری و احساس رضایتمندی؛

– رشد و اعتلای فرهنگ و هنر ایران و اسلام به‌عنوان عناصر هویت ملی؛

– پیشبرد راهبرد گفت­وگوی میان تمدن­ها و فرهنگ‌ها در سطوح ملی، منطقه­ای و بین­المللی؛

– ارتقای نقش و جایگاه زنان در توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور و تقویت نهاد خانواده؛

– نهادسازی در جهت تولید و ترویج علم و تحقیق و افزایش سهم کشور در تولیدات علمی جهان و گسترش و تعمیق نهضت نرم­افزاری و تأکید بر رویکرد خلاقیت و نوآوری؛

– توسعه علوم و فناوری­های جدید شامل: فناوری زیستی، ریز فناوری، فناوری فرهنگی، فناوری زیست­محیطی و فناوری مواد جدید؛

– توسعه ارتباطات و زیرساخت­های ارتباطی و فناوری اطلاعات، متناسب با پیشرفت­های جهان.

۲- الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت

– طراحی و نهادینه‌سازی الگوی اسلامی اخلاق و فرهنگ کار و رفتار اقتصادی دولت و مردم در عرصه تولید، توزیع و مصرف؛

– تبیین و ترویج اسلام ناب محمدی (ص) متناسب با مقتضیات روز؛

– تقویت و تعمیق فرهنگ توحیدی و معاد باور و ایمان به غیب؛

– بسط فرهنگ قرآنی و تعمیق معرفت و تداوم محبت اهل‌بیت (ع) از طریق زنده نگه‌داشتن فرهنگ عاشورا و انتظار بدون انحراف و بدعت؛

– ترویج آموزه‌های اخلاق اسلامی و هنجارهای مدنی و تبلیغ عملی دین؛

– تبیین، ترویج و نهادینه‌سازی سبک زندگی اسلامی- ایرانی سالم و خانواده‌مدار با تسهیل ازدواج و تحکیم خانواده و ارتقای فرهنگ سلامت در همه ابعاد؛

– اهتمام به احیا و توسعه نمادهای اسلامی ایرانی به‌ویژه در پوشش، معماری و شهرسازی با حفظ تنوع فرهنگی در پهنه سرزمین؛

– پی‌ریزی و گسترش نهضت کسب‌وکار هنرهای نمایشی و کاربردهای فضای مجازی با استفاده از میراث فرهنگی و ادبی اسلامی- ایرانی و قابلیت‌های ملی و محلی مطابق تقاضا و پسند مخاطب منطقه‌ای و جهانی؛[۲۶]

۳- بیانیه گام دوم انقلاب اسلام

– گسترش علم و پژوهش با تکیه‌بر احساس مسئولیت­پذیری در جوانان؛

– گسترش معنویت و اخلاق در جهت افزایش فضیلت و مقابله با تهاجم فرهنگی دشمن؛

– گسترش فرهنگ اقتصاد مقاومتی و متکی بر توان، ظرفیت و نیروی انسانی داخلی؛

– گسترش عدالت و مبارزه با فساد با کمک انسان­های باایمان و جهادگر؛

– حفظ استقلال و آزادی: «استقلال ملّی به معنی آزادی ملّت و حکومت از تحمیل و زورگویی قدرت­های سلطه‌گر جهان است؛ و آزادی اجتماعی به ‌معنای حقّ تصمیم‌گیری و عمل کردن و اندیشیدن برای همه‌ افراد جامعه است؛ و این هر دو ازجمله‌ ارزش­های اسلامی‌اند»

– حفظ عزت ملّی، روابط خارجی، مرزبندی با دشمن: این هر سه، شاخه‌هایی از اصل «عزت، حکمت و مصلحت» در روابط بین‌المللی‌اند؛

– ایجاد سبک زندگی بر اساس مدل اسلامی-ایرانی.[۲۷]

جمع­بندی

مسئله فرهنگ در هر جامعه­ای از اهمیت اساسی برخوردار بوده است چراکه این مؤلفه نقش مهمی بر دیگر مؤلفه­ها در جهت توسعه کشور دارد. بعد از انقلاب، فرهنگ خودباختگی به خودباوری تغییر یافت و سبب شد تا ایران اسلامی در بسیاری از عرصه­ها به استقلال و توسعه دست یابد؛ اما به همان­ اندازه که ایران با تکیه‌بر خودباوری پله­های پیشرفت را طی می­کند به همان اندازه دشمن، با ابزارهای مختلف سعی در تضعیف خودباوری، فرهنگ و هویت دینی و معنوی مردم ایران دارد. بر همین اساس، شناخت دسیسه­های دشمن در غالب تهاجم فرهنگی، جنگ نرم و… همواره موردتوجه امامین انقلاب اسلامی بوده است که آن را به مردم و مسئولان اطلاع­رسانی و گوشزد نموده­، یا سعی بر این بوده تا از طریق، برنامه­ریزی در قالب اسناد معتبر، ضمن تقویت خودباوری و اعتمادبه‌نفس مردم، برای تحول فرهنگی، مسئولیت­­ها و وظایفی را برای مردم، تمام نهادها و سازمان­ها به‌ویژه نهادهای فرهنگی تنظیم و ارائه شود.

 

[۱][۱]. بیانات مقام معظم رهبری در خطبه­های نماز جمعه تهران،۲۷/۱۰/۱۳۹۸.
[۲]. خسروی زارگر، مسلم و سمیه بخشی (۱۳۹۶). «بازیابی پیکره فرهنگ در اندیشه مقام معظم رهبری»، پژوهش­های انقلاب اسلامی، سال ششم، شماره ۲۱، ص ۱۷۸.
[۳]. صحیفه امام، ج ۱۷: ص ۱۵۳.
[۴]. صحیفه نور، ج ۱۵: ص ۱۶.
[۵]. صحیفه امام، ج ۷: ص ۴۷۴.
[۶]. صحیفه امام، ج ۳: ص ۳۰۶
[۷]. همان.
[۸]. سخنرانی حضرت امام (ره)، ۲۱/۴/۱۳۵۸.
[۹]. صحیفه امام، ج ۱۷: ص ۲۴۳.
[۱۰]. صحیفه امام، ج ۲۱: ص ۱۵۹.
[۱۱]. دری نجف­آبادی، قربانعلی (۱۳۹۷). «توسعه، فرهنگ و دیدگاه­های امام خمینی (ره)»، کد مطلب:۱۵۵۶۰۸، پرتال امام خمینی (ره)، بازیابی در پیوند زیر: http://www.imam-khomeini.ir/fa/n127694
[۱۲]. صحیفه امام، ج ۱۰: ص ۴۳۹.
[۱۳]. بیانات مقام معظم رهبری در حرم مطهر رضوی، ۱/۱/۱۳۹۳.
[۱۴]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۶/۹/۱۳۸۱.
[۱۵]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۶/۹/۱۳۸۱.
[۱۶]. بیانات مقام معظم رهبری در نامه به عموم جوانان در کشورهای غربی، ۸/۹/۱۳۹۴.
[۱۷]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمع کثیری از بسیجیان کشور، ۴/۹/۱۳۸۸.
[۱۸]. بیانات مقام معظم رهبری در اولین جلسه‌ درس خارج فقه در سال تحصیلى جدید، ۱۶/۶/۱۳۹۵.
[۱۹]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار هنرمندان و مسئولان فرهنگی کشور، ۲۲/۴/۱۳۷۳.
[۲۰]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی با رهبر انقلاب، ۲۳/۳/۱۳۹۰.
[۲۱]. بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعه‌ی تهران، ۲۸/۲/۱۳۸۰.
[۲۲]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از آزادگان، ۲۵/۵/۱۳۶۹.
[۲۳]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۹/۹/۱۳۹۲.
[۲۴]. بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعه در چهارمین سالگرد رحلت امام خمینی (ره)،۱۴/۳/۱۳۷۲.
[۲۵]. بیانات مقام معظم رهبری در خطبه نماز جمعه، ۲۷/۱۰/۱۳۹۸.
[۲۶]. «متن «سند الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت»، قابل بازنمایی در پیوند زیر: http://m.olgou.ir/newsletter/1397/08/

[۲۷]. بیانات مقام معظم رهبری در بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷.

منبع اندیشکده برهان

پیام سیستم

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.