نوآوری ویژگی مکتب علمی شهید صدر(ره)

 یکی از مهم ترین ویژگی های علمی و فکری شهید صدر ابداع و نوآوری است وی در میدان های مختلف علمی، ابداعات و نوآوری های فراوانی داشته است.

خصایص ذاتی شهید صدر

پرداختن به ابعاد مختلف شخصیت علمی شهید صدر، می تواند سرآغازی برای واکاوی بیشتر ویژگی های فکری آن مرحوم، در ابعاد گوناگون فقهی، اصولی، کلامی، تاریخی، تفسیری و. .. باشد. چنین رویکردی همچنین، می تواند زمینه مناسب تری را برای بهره گیری بیشتر جامعه علمی و به ویژه، فضلا و اندیشمندان جوان، از ثمرات فکری شهید صدر فراهم کند. طبیعتاً، تلاش های فکری و کارنامه علمی شهید صدر، مرهون عوامل متعددی است که بعضی از آنها، از خصایص ذاتی آن مرحوم است و نمی توان آن را در ویژگی های علمی و فکری طبقه بندی کرد. شهید صدر در خاندانی اهل علم، اصیل و بافضیلت، متولد شد و پرورش یافت. او در محضر استادانی که برخی از آنها، منتسب به خاندان پرآوازه خود شهید صدر بودند، آموزش دید. آن مرحوم، به لحاظ استعداد و تفکر، به تعبیر مقام معظم رهبری، از معدود کسانی بود که می شد او را یک نابغه نامید. سن پایین راهیابی به تخصصی ترین مراحل آموزش حوزه و دروس خارج استادان بزرگ، دریافت اجازه کتبی اجتهاد در 21 سالگی، تولیدات فکری و تألیفات تخصصی وی در سنین نوجوانی و جوانی، نگارش سلسله ممتاز «دروس فی علم الأصول» با اسلوبی متفاوت، محتوایی غنی و نظراتی پیشرو در مدت دو ماه و نیم، گوشه هایی از این نبوغ را نشان می دهد. از ویژگی های شهید صدر، برخورداری از شخصیتی بسیار پرکار، پرتلاش، منظم در امور شخصی، علمی و اجتماعی و همچنین، جامعیت فراگیر و توام کردن علم با عمل در مقیاس وسیع اجتماعی است. افزون بر این، ابتهال [تضرع] به درگاه باری تعالی، به همراه جنبه های ولایی و توسل به پیامبراکرم(ص) و اهل بیت(ع) باعث برکت بیشتر عمر شریف آن مرحوم شد.خصایص علمی و رویکردهای شهید صدر در عرصه های مختلف، به گونه ای است که او را نسبت به اغلب متفکران مسلمان عصر حاضر، در مقامی ممتاز و برتر قرار می دهد.

نوآوری های علمی

به اعتقاد من، یکی از مهم ترین ویژگی های علمی و فکری شهید صدر، که شاید برترین خصیصه قابل ذکر برای ایشان باشد، ابداع و نوآوری است. البته باید توجه داشت که ابداع و نوآوری، به این معنا که شخصی، تمام نظریات، مفاهیم و ریشه های فکری خود را، از نو خلق کرده باشد، نیست؛ چرا که چنین رویکرد و روشی در اندیشه بشری، امکان ندارد. منظور از ابداع، این است که شخصی بتواند در میدان های مختلف نظر، روش و تطبیق، گزاره های تازه و اقدامات و دستاوردهای جدید را به منصه ظهور برساند؛ گزاره هایی که تا پیش از آن، سابقه نداشته است؛ هرچند ممکن است ایده های پراکنده این نظریه یا روش ها و مناهج یا تطبیقات آنها، در آثار پیشینیان وجود داشته باشد. در واقع، به تعبیر برخی مورخان علم، تلاش عمده و رهاورد نوابغ، صاحبان مکاتب علمی، اندیشه پردازان و نوآوران، این است که امور ساده ای را که از ذهن دیگران می گذرد، از چشم سایرین مخفی می ماند، در حد ایده های خام جلوه می کند و مورد توجه قرار نمی گیرد، پرورش دهند و از یک ایده خام، یک ایده پخته و قابل ارایه تولید کنند؛ تطبیقات نظریه را بررسی و از آن به عنوان یک مبنای فراگیر استفاده کنند یا احتمالاتی را که در نگاه دیگران، ضعیف یا غیرقابل توجه به نظر می رسد، بررسی کنند و درجه اثبات و اعتبار جدیدی به آنها بدهند و از آن، در منطق اکتشافات علمی استفاده کنند. بنابراین، منظور ما از ابداع و نوآوری، نقطه آغاز کامل و ابداعی که در مورد ذات باری تعالی در نظر می گیریم، یعنی ایجاد از «لاشیء»، نیست. با توجه به این نکته، باید گفت شهید صدر در میدان های مختلف علمی، ابداعات و نوآوری های فراوانی داشته است.

نوآوری در فلسفه و کلام

شهید صدر در وادی فلسفه، با تألیف «فلسفتنا» (فلسفه ما)، به عنوان یک رویکرد جدید در مواجهه با مارکسیسم فلسفی، هم به لحاظ محتوا و هم به لحاظ سازماندهی مطلب و جهت گیری کلی اثر، کاملاً متمایز و برجسته عمل کرده است. او در بحث معرفت شناسی و حوزه های مرتبط با منطق، با نگارش کتاب «الاسس المنطقیه للاستقراء» یا همان «مبانی منطقی استقراء»، به یک بحران معرفتی در علوم تجربی و همچنین، علوم حدیث و اصول فقه و نیز، به کارگیری آن در منطق اکتشافات علمی، خاتمه داد و به راستی، کاری کارستان کرد. به این معنا که بعد از قرن ها که منطق صوری و سنت فلسفی ما، استقرای کامل را دست نیافتنی تلقی می کرد و استقرای ناقص را برای حصول علم غیرمفید می دانست، شهید صدر موفق شد تحلیل جدیدی برای آن ارائه و با رویکردی روانشناختی نسبت به معرفت شناسی بشری، استقرا را به عنوان یک منبع معتبر، در مطالعات و تحقیقات علمی، معرفی کند و همزمان، به حجیت آن در اصول فقه، علوم حدیثی و همچنین، قضایای تجربی اعتبار ببخشد.شهید صدر در عرصه کلام، رساله های متعددی تألیف کرد که بسیار قابل تأمل و توجه است. ایشان در مقدمه رساله توضیح المسائل عربی خود به نام «الفتاوی الواضحه» بحثی به نام «المُرسِل، الرسول، الرِّساله» دارد که رساله ای بسیار مستحکم در عقاید و کاملا متفاوت از متون مشابه و در زمینه تبیین عقلانی عقاید اسلامی، بسیار مورد توجه است. شهید صدر، در این مقدمه، از منطق احتمالات برای ارائه ادله اثبات وجود خداوند استفاده کرده است. همچنین در بحث کوتاهی تحت عنوان «بحث حول المهدی الموعود»، به مسائل مربوط به عصر غیبت و مباحث مربوط به طول عمر امام زمان(عج)، با دیدگاهی کاملاً جدید و تبیینی دقیق و عالمانه پرداخته است. این رویکرد شهید صدر، می تواند برای نسل جوان و به ویژه دانشجویان، بسیار جذاب و قانع کننده باشد.

ابداع در فقه واصول

آن علامه شهید در بحث های فقهی، چه فقه فردی و چه فقه اجتماعی، ابداعات قابل توجهی داشته است. در عرصه نظام اجتماعی اسلام و حکومت اسلامی، «منطقه الفراغ» را مطرح کرد و با این تقریر تازه، بی آنکه جامعیت شریعت در ابعاد عرضی و جزئی نقض شود، نشان داد که شارع به صورت آگاهانه، برخی آزادی ها را برای تقنین واگذار کرده و این، همان حوزه ای است که ولی فقیه می تواند در آن، اقدام به تقنین کند. در باب دیدگاه اسلام در مورد احزاب، شهید صدر از معدود فقهایی بود که تعدد احزاب را به عنوان یک نظریه در اندیشه اسلامی مورد توجه قرار داد. او در عرصه ساختارهای فقه و اصول، دست کم دو ساختار متفاوت برای اصول فقه و یک ساختار کاملاً متفاوت در فقه، ایجاد و با به وجود آوردن این ظرفیت های تازه، راه را برای طرح مباحث جدید، هموار کرده است. ایشان با نگارش کتاب «اقتصادنا»، اجتهاد را وارد مرحله تازه ای کرد که امروز از آن با «فقه نظام» یاد می شود. در این کتاب، وی سعی کرده است با طرح ظرفیت های اسلام در مبانی اقتصاد و با دقت تمام و به دور از هرگونه سطحی نگری، نشان دهد که دستیابی به یک مکتب اسلامی درعلم اقتصاد، ممکن است و با مقایسه مبانی اقتصادی اسلام با مارکسیسم و لیبرالیسم، هیمنه اندیشه های اقتصادی این دو را نقد کرد.شهید صدر در اصول فقه هم ابداعات فراوانی داشت. همچنان که برخی محققان مطرح کرده اند، وی علاوه بر این که در جای جای مسائل اصول فقه، نقد و سخن تازه ای دارد، چند مبنای فراگیر در اصول فقه، ابداع کرده است؛ مانند نظریه «حق الطاعه»، تفسیر جدید از «حکم ظاهری» و ابداع قسم چهارمی از تزاحم به نام «تزاحم حفظی» و....

نگارش یک سلسله جدید آموزشی در اصول فقه، یکی از مهم ترین نوآوری های ایشان بود که سهمی شگرف در تربیت طلاب نقاد و تیزبین در علم اصول و سرعت بخشی به یادگیری اصول فقه معاصر داشته است. شهید صدر، با تألیف «سلسله دروس فی علم الاصول» عملاً پای در راهی نهاد که تحول آموزشی حوزه، سخت به آن احتیاج داشت و آن، نوسازی مفاهیم و شبکه مسائل اصول فقه و اجتهاد بود.

علوم قرآن و حدیث

در بحث تفسیر، شهید صدر از آغازگران تفسیر موضوعی قرآن کریم است. در واقع، می توان گفت که جلسات درس تفسیر موضوعی، از برکات مهم دوران عمر شریف آن مرحوم محسوب می شود.در بحث علوم حدیث نیز، نگاه تازه ای به مسئله سندشناسی دارد و نظریه «تعویض سند» شهید صدر، فتح باب جدیدی به شمار می آید و در باره مبانی «نقد مضمون» نیز، مبانی جدیدی را ارائه کرده است.

منبع : روزنامه خراسان 

پیام سیستم

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.