عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام/1

چكيده

 

عزّت نفس يكي از اصول مهم‌تربيتي اسلام است. تأمين احترام و عزّت نفس از هدف‌هاي مهم انسان است. فردي كه داراي عزّت نفس، اعتماد به نفس و متّكي به خود است، به ارزش، توانايي، كفايت و موفّقيّت خويش ايمان دارد و قادر است در جهت تحوّلات مثبت فردي و اجتماعي خويش گام بردارد. انسان موجود شريف و بزرگوار است و خداوند متعال او را به گونه‌اي آفريده است كه مي‌تواند با اراده و اختيارش به اوج عزّت برسد و از فرشتگان نيز پيشي گيرد.

 نفس در لغت به معناي: جان، خون، تن، جسد، شخص انسان و حقيقت هرچيزي آمده است و جمع آن نفوس و انفس مي‌باشد. عزّت آن است كه انسان خودش را بشناسد، براي خودش ارزش قائل باشد و در جايگاه خودش قرار گيرد. چنانكه كبر جهل انسان است به خودش به گونه‌اي كه خودش را بالاتر از آنچه است مي‌بيند.

      عزّت نفس دارای چند مرتبه می باشد :  نفس مسوّله ، نفس امّاره ، نفس لوّامه ، نفس ملهمه و نفس مطمئنّه .

        برخی از مولّفه های عزّت نفس عبارت اند از : شكست ناپذيري و توان مقاومت در برابر سختي‌ها ، احساس ارزشمندي و دوري از ذلّت و خواري .

         حرمت نفس ، کرامت نفس که خود به دو نوع ذاتی و اکتسابی تقسیم بندی می شود  و اعتماد به نفس از مهم ترین مقوله های مرتبط با عزّت نفس هستند .

        برخی از آثار عزّت نفس عبارت اند از  دوري از گناه ، بي ارزش شدن خواسته‌هاي نفساني ، پست شمردن دنيا و برخورد بزرگوارانه با جاهلان .

عوامل  درونی موثر بر عزت نفس به دو نوع درونی ذاتی  و دورنی اکتسابی تقسیم بندی می شود . عوامل درونی ذاتی  عزّت نفس عبارت اند از وراثت و فطرت . عوامل دونی اکتسابی نیز به این شرح می باشند : ایمان ، تقوا ، نیّت ، عبادت ، ‌دعا ،‌ تفکر ،‌ توّکل ،‌صبر ،‌ علم ،و حسن اخلاق .

محیط، عامل بیرونی موثّر بر عزّت نفس است که بر دو نوع قسم می باشند : محیط غیر انسانی و محیط انسانی . محیط غیر انسانی عبارت است محیط طبیعی و محیط فرا طبیعی . محیط طبیعی عبارت است از مكاني كه مردم در آن زندگي مي‌كنند و چيزهايي كه نيازهاي مادّي مردم را تأمين مي‌كند، مانند: آب، هوا، گرما، سرما، مسكن و خوراك. و محیط فرا طبیعی به مقوله هایی می گویند که مادّی نیستند و از منبع مادّی نیز سرچشمه نمی گیرند .

از جمله محیط های انسانی نیز می توان به محیط های خانوده ، مدرسه و اجتماع اشاره کرد .

فصل اول کلیات

انسان موجودي است كه بهترين استعداد را براي رسيدن به كمال دارا است و مي‌تواند سير صعودي خويش را از نقطه‌ي صفر آغاز نمايد و به سوي بي‌نهايت حركت كند و در ميان موجودات تنها او است كه مي‌تواند راه كمال و رشد را بپيمايد و استعدادهايش را شكوفا سازد.

مكتب‌هاي آسماني خصوصاً مكتب حيات بخش اسلام، تكريم و تعظيم شخصيت انساني آدميان را سرلوحه‌ي برنامه‌هاي زندگي‌ساز خود قرار داده‌اند. و شخصيت‌هاي بزرگ ديني و رهبران و پيشوايان مذهبي نيز با برخورداري از بينش واقع بينانه و حركت همسو با چرخش نظام عالم، تلاش‌ها و فعاليت‌هاي خستگي ناپذير و بي دريغ خود را با هدف والاي ارج نهادن به حيثيت، آزادگي، عزّت نفس و انسانيّت انسان و در مسير كمال حقيقي و شكوفا ساختن قابليت‌هاي آدمي و تربيت صحيح او متمركز كرده‌اند.

عزّت نفس، كرامت، شرافت و متانت، گل واژه‌هايي هستند كه به انسان روحيه‌ي صلابت، مقاومت و شكست ناپذيري مي‌بخشند و انسان را در مسير اعتلاي و تعالي روح مدد مي‌رسانند و او را از حضيض پستي و زبوني به اوج شوكت و سربلندي رهنمون مي‌سازند. در پرتو همين مفاهيم عالي، انسان به گونه‌اي تربيت مي‌شود كه در برابر حوادث و رخدادهاي روزگار تن به ذلّت و خواري نمي‌دهد. عزّت نفس در رشد و تعالي فرد و جامعه بسيار مؤثر است و افرادي كه از عزّت نفس سالم برخوردار نيستند نمي‌توانند به امكانات بالقوه‌ي خود دست يابند.

انسان‌هاي عزّت خواه و كرامت طلب، بايد عزّت نفس و سربلندي را از پايگاه اصلي‌اش؛ يعني خداوند متعال جستجو كنند؛ چنانكه قرآن كريم مي‌فرمايد: «مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا»[1] هركس عزّت مي‌خواهد، همه‌ي عزّت از آن خدا است.

از اين‌‌رو پژوهش‌ي حاضر تحت عنوان «عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام» طي چند فصل به بررسيي ماهيّت و اهميّت عزّت نفس و عوامل آن از ديدگاه اسلام مي‌پردازد.

فصل اول اين تحقيق را مباحث كليّات تشكيل مي‌دهد. فصل دوّم به بررسي ماهيّت و اهميّت عزّت نفس پرداخته است، فصل سوّم راجع به عوامل دروني عزّت نفس بحث مي‌كند و فصل چهارم عوامل بيروني عزّت نفس را مورد بررسي قرار داده است. در پايان، نتيجه‌گيري از موضوع به عمل آمده و پيشنهادهايي به پژوهش‌گراني كه قصد ادامه اين تحقيق را دارند، ارائه داده شده است.

1. بيان مسأله

عزّت نفس اگرچه يك مفهوم روان شناختي است كه روان شناسان به تفصيل بدان پرداخته‌اند. ولي در واقع يكي از تمايلات عاليه‌ي انسان است كه به قضاي الهي و لطف حكيمانه‌ي خداوند متعال با سرشت بشر آميخته شده است و در نهاد آدميان ريشه‌ي فطري دارد و از ارزش‌هاي پذيرفته شده‌ي همه‌ي ملّت‌ها و انسان‌هاي منصف در جهان است. در طول تاريخ كشورهاي مختلف جهان براي رسيدن به عزّت ملّي خود تلاش‌ها نموده‌ و انسان‌هاي بسياري را قرباني كرده‌اند تا عزيز باشند و زيربار ذلّت نروند. همچنين انسان‌هاي آزاده‌ي بسياري در طول تاريخ براي حفظ عزّت نفس فردي خويش جان باخته‌اند و از هيچ فداكاري در اين راه دريغ نكرده‌ا‌ند. در فرايند تربيت نيز اصل عزّت نفس از بنيادي ترين اصول تربيتي شمرده شده است. اين سرمايه‌ي بزرگ انساني كه موجب سعادت فرد و جامعه مي‌شود به تدريج حاصل شده و براي رسيدن به آن، بايد عوامل مؤثّر، بر شكل‌گيري و تقويت آن را شناخت و طبق آن عمل نمود. از اين رو اين تحقيق در صدد است تا با بررسي آيات و روايات و تراوش‌هاي فكري انديشمندان، به بيان ماهيّت و اهميّت عزّت نفس و عوامل دروني و بيروني آن بپردازد. نوشته‌ي حاضر در صدد تحقيق در باره‌ي اين مسأله است كه عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام چيست؟

2. سؤالات تحقيق

سؤالاتي كه اين تحقيق در صدد پاسخ گويي به آن‌ها است، عبارتند از يك سؤال اصلي و چند سؤال‌ فرعي. سؤال اصلي تحقيق اين است كه عوامل مؤثر در شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام چيست؟

سؤال‌هاي فرعي عبارتند از:

  1. ماهيّت عزّت نفس چيست؟
  2. عزّت نفس از چه اهمّيت و آثاري برخوردار است؟
  3. عوامل دروني عزّت نفس كدام است؟
  4. عوامل بيروني عزّت نفس كدام است؟

3. پيشينه‌ي تحقيق

در رابطه با سابقه‌ي تحقيق حاظر كه تحت عنوان «عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام» تدوين گرديده است، بايد گفت تا آنجايي كه نگارنده اطّلاع دارد و به تتبّع پرداخته است، بحث جداگانه و مستقلّي از سوي انديشمندان و پژوهش‌گران انجام نگرفته است. با اين وجود در لابلاي كتب روايي، اخلاقي، تربيتي و روانشناسي، موضوعات و مفاهيمي مطرح شده و بر اهميّت و جايگاه آن‌ها تأكيد گرديده است كه مي‌توان از آن‌ها به عنوان پيشينه‌ي عام تحقيق ياد كرد و از آن‌ها در تدوين اين اثر بهره گرفت.

بنابراين، اگر پيشينه‌ي تحقيق از حيث موضوع خاصّ مدّ نظر قرار گيرد، تحقيقي كه عوامل مؤثّر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام را مورد بررسي قرار داده باشد، وجود ندارد و مقاله حاضر اوّلين تحقيقي است كه به صورت تفصيلي وارد اين بحث و موضوع شده است.

ولي اگر پيشينه‌ي تحقيقي بر مبناي عام مورد نظر قرار گيرد، از جانب روان شناسان و محقّقان علوم اجتماعي، تحقيقات و تأليفات بسياري انجام شده است و عناويني چون عزّت نفس، حرمت نفس، اعتماد به نفس و روش‌هاي افزايش عزّت نفس به صورت مجزّا و مستقلّ در كتب روان‌شناسي به بحث گذاشته شده است. و از روان شناسان، ويليام جيمز از كساني است كه نخستين بار در اثري تحت عنوان اصول روان‌شناسي، بر ضرورت «حرمت خود» و اين‌كه حرمت خود تعيين كننده‌ي شكل‌هاي متعدّد و رفتار آدمي است، تأكيد كرد. همزمان با جيمز، جامعه‌شناسان چندي از جمله چارلز كولي به بررسي حرمت خود پرداخت و آن را نياز حيات بخش آدمي وصف كرد. و ناتانيل براندن بيشترين مطالعات را در زمينه‌ي «عزّت نفس» انجام داده و در سال (1969م) كتاب «عزّت نفس» را منتشر ساخت.

حرمت خود پرداخت و آن را نياز حيات بخش آدمي وصف كرد. و ناتانيل براندن بيشترين مطالعات را در زمينه‌ي «عزّت نفس» انجام داده و در سال (1969م) كتاب «عزّت نفس» را منتشر ساخت.

و نيز مباحثي در كتب تفسيري، روايي، تربيتي و اخلاقي در اين زمينه به صورت كلّي مطرح شده است كه از آن جمله مي‌توان: تفسير نمونه مكارم شيرازي، اصول و فروع كافي كليني، بحار الانوار مجلسي، معراج السّعاده‌ي نراقي، شرح و تفسير نهج البلاغه جعفري، غرر الحكم و درر الكلم محمّد علي انصاري قمي، منتخب ميزان الحكمة محمّدي ري شهري، و تعليم و تربيت مطهري را نام برد.

در كتب روان شناسي جديد اين نقص وجود دارد كه ديدگاه اسلام مدّ نظر قرار نگرفته است، در حالي‌كه سودمندترين روش‌ها را براي ايجاد و تقويت عزّت نفس ارائه داده است.

امّا در كتب اسلامي، اعمّ از تفسيري، روايي، اخلاقي و تربيتي اگرچه، عوامل عزّت نفس به صورت پراكنده مطرح شده و نظام الهي و ديني از ديرباز به اهميّت و نقش آن تأكيد داشته است و ريشه آن را فطري مي‌داند، با اين وجود اين موضوع خاص يعني «عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام» به صورت كاربردي و به روز در قالب نوشتار و ساختار تحقيقي به بحث و بررسي گذاشته نشده است و سابقه‌اي در آن از اين حيث ديده نمي‌شود.

اين تحقيق گرچه خالي از نقص و عيب نيست، ولي خود اولّين تحقيق سازمان يافته از اين نگاه به شمار مي‌آيد كه به بررسي تفصيلي عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام پرداخته است. بنابراين، تحقيق حاضر در حدّ خود كار تازه و روي‌كردي جديد به حساب مي‌آيد تا بتواند فتح بابي براي پژوهش‌گران باشد.

4. اهميّت و ضرورت تحقيق

عزّت نفس، يكي از لوازم مهمّ زندگي موفقيّت آميز است. فردي كه مي‌خواهد براي رسيدن به اهداف والاي خويش تمام مشكلات و موانع را از سر راه خود برداشته و به مراحل تعالي و تكامل برسد، بايد عزّت نفس داشته و اين موهبت الهي را در وجود خود باور كند، ريشه‌ي بسياري از محروميّت‌ها، ناكامي‌ها، عدم موفقيّت‌ها، انتخاب راه‌هاي خلاف شرع و عرف، شكستن هنجار‌هاي مقدّس جامعه، خيانت‌ها، جنايت‌ها بزهكاري‌هاي گوناگون و افسردگي‌ها را مي‌توان در نداشتن عزّت نفس و وجود عقده‌ي حقارت جستجو نمود. از اين رو امام علي عليه السّلام مي‌فرمايد: «مَن كَرُمَتْ عليه نَفْسُهُ لَمْ يُهِنْها 

بِالمَعْصِية»[1] آن كس كه [بزرگي و] كرامت نفس خود را باور داشته باشد، آن را با گناه پست و ذليل نخواهد كرد.

بنابراين به افرادي كه از عزّت نفس كافي برخوردار نيستند و از عقده‌ي حقارت رنج برند، نمي‌توان اعتماد كرد و امري از امور جامعه را به آنان سپرد.

براي حفظ اجتماع سالم و تقويت ارتباط ديني، عاطفي، و فرهنگي ميان افراد جامعه و جلوگيري از شيوع گناه و انواع خلاف‌ها، بايد عزّت و كرامت نفس را در جامعه پرورش داده و تقويت نمود كه البتّه اين مهم با شناخت عوامل عزّت نفس، حاصل خواهد شد‌، باتوجه به اهميّت مسأله، ضرورت دارد تحقيقي جامع در باره آن انجام شود كه مقاله‌ي حاضر اين مسؤليّت را پذيرفته و به بررسي عوامل دروني و بيروني عزّت نفس از ديدگاه اسلام پرداخته است كه مي‌تواند راهنماي خوبي براي عزّت‌ خواهان باشد. والدين و معلّمان مي‌توانند با بكارگيري عواملي كه از طريق نوشته‌هاي اين پژوهش به دست مي‌آيد در تربيت صحيح فرزندان و شاگردان، گام‌هاي استوار و مطمئنّي بردارند و به عزّت نفس خود و آنان بيفزايند.

5. اهداف تحقيق

هدف اصلي: بررسي و تبيين عوامل مؤثر بر شكل‌گيري و تقويت عزّت نفس از ديدگاه اسلام است.

هدف‌هاي فرعي عبارتند از:

  1. بررسي ماهيّت عزّت نفس
  2. بررسي اهميّت و آثار عزّت نفس
  3. بررسي عوامل دروني عزّت نفس
  4. بررسي عوامل بيروني عزّت نفس

6. روش تحقيق و گردآوري اطّلاعات

در اين تحقيق از روش توصيفي- تحليلي استفاده شده است، يعني با مراجعه به منابع و گردآوري مطالب، اعمّ از آيات، روايات و مباحث تربيتي و اخلاقي انديشمندان پيرامون موضوع تحقيق، به دسته‌بندي و طبقه‌بندي آن‌ها پرداخته و سپس با تحليل و بررسي و نقد آن‌ها به تبيين ماهيّت و اهميّت عزّت نفس و عوامل ايجاد و تقويت آن پرداخته مي‌شود. در اين بخش، جمع‌آوري اطّلاعات و مطالب به روش اسنادي انجام شده است. با مراجعه به كتابخانه‌هاي در دسترس و بازشناسي منابع مورد نظر اعمّ از كتب روايي، اخلاقي، تربيتي و روان‌شناسي، مطالب مورد نياز جمع‌آوري شده و سپس در چارچوب پژوهش حاضر به كار گرفته شده و تدوين گرديده است.

ادامه دارد...

نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین حاج حسینی استاد عالی حوزه

پیام سیستم

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.