شرح حال پنج تن از فرزندان امام کاظم علیه السلام

حسین، فرزند امام کاظم علیه السّلام

حسین یکی از فرزندان امام کاظم علیه السّلام است. تاریخ ولادت و وفات او مشخص نیست، اما براساس روایات، وی فردی جلیل القدر و والامقام بوده است. زندگی او از چند جهتبررسی می شود:

الف)جایگاه حسین نزد امامان علیهم السّلام

آن چه بزرگی مقام حسین در نزد امامان علیهم السّلام را نشان می دهد، روایتی است که بزنطی نقل کرده که از امام جواد علیه السّلام پرسیدند: «کدام یک از عموهایتان نسبت به شما نیکوکارترند؟»فرمود: «حسین» امام جواد علیه السّلام در جواب سائلی که پرسیده بود: «کدام یکاز عموهایت به شما مهربان تر است؟»فرمودند: «حسین» وقتی امام رضا علیه السّلام شنیدند، فرمودند: «به خدا سوگند راست گفته است، وی نسبت به ایشان از همه نیکوکارتر وخیرخواه تر بود.»[1]

این روایت به ما نشان می دهد که امام رضا و امام جواد علیه السّلام حسین بن موسی را تأیید فرموده اند و در شخصیت و مقام علمی او که از پدرش روایت نقل می کند، هیچ گونه خدشه ای وارد نیست.

ب)حسین و امامات امامان علیهم السلام

حسین درباره برادرش امام رضا علیه السّلام داستانی را نقل می کند که نشان می دهد آن حضرت دارای علم امامت هستند. او می گوید: «ما گروهی از جوان های بنی هاشم در اطراف برادرم ابو الحسن الرضا علیه السلام جمع بودیم؛ ناگهان جعفر بن عمر علوی با قیافه ژولیده از آن جا عبور کرد. ما به یک دیگر نگاه کردیم و به جعفر خندیدیم. امام رضا علیه السّلام رو به ما کرد و فرمود: "به زودی او را خواهید دید که دارای ثروت و پیروان زیادی می شود. "حسین بن موسی می گوید: بیش از یک ماه نگذشته بود که وی والی مدینه شد و کارش سروسامان گرفت و با خدم وحشم رفت وآمد می نمود.»[2]

شیخ صدوق به نقل از حسین می گوید: «یک روز که هوا کاملا صاف بود و اثری از ابردر آسمان ظاهر نبود، با ابا الحسن الرضا علیه السّلام به بیابان رسیدیم. به من فرمود: "آیا با خود لباسی برداشته اید که شما را از باران حفظ کند؟"گفتم: "خیر، چه نیازی داریم؛ هوا که ابری نیست و خبری از آمدن باران نیست! "فرمود: "اما من با خود آورده ام و شما را به زودی باران خواهد گرفت ". اندکی نرفته بودیم که ابری در آسمان پدید آمد و برما باریدن گرفت. همه به فکر خود بودیم کسی از ما باقی نماند مگر آن که خیس شده بود.»[3]

حسین می گوید: من و علی بن جعفر در مدینه خدمت امام جواد علیه السّلام بودیم. مردی از اعراب در آن مجلس نشسته بود. مرد عرب پرسید: "این جوان کیست"؟و با دست به امام جواد علیه السّلام اشاره نمود. گفتم: "این وصی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است". گفت: "سبحان اللّه، اکنون رسول خدا دویست سال است که از این جهان رفته و این جوان چگونه می تواند وصی آنحضرت باشد"؟گفتم: "این وصی علی بن موسی است و او وصی موسی بن جعفر وجعفر بن محمد، وصی محمد بن علی و محمد وصی علی بن الحسین، و علی وصی حسین، وحسین وصی حسن، و حسن وصی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیهم السّلام و علی بن ابی طالب وصی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است. "[4]

این دو گزارش، نشان می دهد که حسین به مسأله امامت اعتقاد داشته و از آن تبلیغ و دفاع نیز نموده است. همان گونه که اشاره شد، امامان معصوم علیهم السّلام با توجه به اعتقاد حسینبه مسأله امامت و خاضع بودن او در این مسأله، از حسین بن موسی به نیکی یاد فرموده، و او را ستایش کرده اند.

ج)جایگاه روایی حسین بن موسی علیه السّلام

حسین بن موسی علیه السّلام عالم جلیل القدر بود. او در عرصه فرهنگی چند روایت از پدرش موسی بن جعفر علیه السلام نقل نموده که آن روایات در کتب معتبر شیعه مثل کافی، تهذیب الاحکام و من لا یحضره الفقیه آمده است که به چند نمونه از آنها اشاره می شود:

علی بن الحسین عن سعد عن احمد بن محمد بن عیسی عن احمد بن محمد بن ابی نصر عن الحسین بن موسی عن جعفر بن عیسی، قال: قدم ابو عبد اللّه علیه السّلام مکه فسالتی عن عبد اللّه بن اعین، فقلت مات؟قلت نعم. قال: فانطلق بنا الی قبره حتی نصلی علیه. قلت نعم. فقال: لا و لکن نصلی علیه ههنا فرفع یدیه یدعو و اجتهد فی الدعاءو ترحیم علیه؛[5]

حسین بن موسی علیه السلام از جعفر بن عیسی نقل می کند: در مکه خدمت امام صادق علیه السّلام بودیم و امام از عبد اللّه پسر اعین پرسیدند گفتم: فوت کرد! فرمودند: مرد؟ عرضکردم: بله. فرمودند: آیا در کنار قبر او نماز و دعا کرده اید؟ عرض کردم: بله. فرمودند: نکرده اید، ولی ما در این جا برای او دعا می کنیم. سپس دست های مبارک خود را بلند کردند و از خدای متعال برای او رحمت و آمرزش طلبیدند.

احمد بن محمد عن الحسین بن موسی بن جعفر علیه السّلام عن امه و ام احمد بن موسی بن جعفر علیه السّلام قالتا کنا مع ابن الحسین علیه السّلام بالبادیة و نحن نرید بغداد، فقال: لنا یوم الخمیس اغتسلا الیوم لغد یوم الجمعه فان الماء غدا بها قلیل فاغتسلنا یوم الخمیس لیوم الجمعه؛[6]

حسین بن موسی علیه السّلام از مادرش و مادر احمد بن موسی علیه السّلام نقل می کند: ما به همراهی امام کاظم علیه السّلام در بیابانی بودیم؛ قصدمان رفتن به بغداد بود. آن حضرت در روزپنج شنبه ما را فرمان داد که غسل جمع کنیم، زیرا فردا آب کم خواهد بود. آن گاه ماروز پنج شنبه به قصد روز جمعه غسل کردیم.

علی بن محمد عن صالح بن حماد، عن ابراهیم بن عقبه عن الحسین بن موسی علیه السّلام قال: کان ابو الحسن علیه السّلام مع رجل عند قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فنظر الیه و قد اخذ الحناء منیدیه، فقال بعض اهل المدینة؛ اما ترونا لی هذا کیف اخذ الحناء من یدیه فالتفتالیه فقال له: فیه ما نخبره و ما لا نخبره ثم التفت الی فقال: انه من اخذ(من)الحناءبعد فراغه من اطلاء النوره من قرنه الی قدمه أمن من الدواء الثلاثه: الجنونو الجذام و البرص.

حسین بن موسی علیه السّلام گفت: در خدمت پدرم حضرت کاظم علیه السّلام با مردی در کنار قبررسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودم. پس به او نگاه کردم، دیدم دستش را حنا زده است. بعضی ازمردمان مدینه گفتند: مگر نمی بیند که چگونه دست خود را به حنا رنگ کرده است. پس امام علیه السّلام به او توجه کردند و فرمودند: آیا می خواهید برای شما خبر دهم از آن چهنمی دانید؟پس نظر کرد به سوی ما و فرمود: هرکسی بعد از فراغت نوره حنا بزند، در هرجای بدن که مو می روید: از امراض سه گانه دیوانگی، خوره و پیسی مصون می شود.[7]

مدفن حسین بن موسی علیه السّلام

درباره مدفن حسین بن موسی اختلاف است. چند جا را به عنوان مدفن او ذکرنموده اند: بعضی مدفن او را در شیراز می دانند و بعضی دیگر در کوفه. هم چنین براساس قولی، در طبس مدفون است.

غیر از طبس که به قرن پنجم برمی گردد، هیچ یک از این اقوال قدمت تاریخی نداردو دلیل قانع کننده هم ارائه نمی دهند. به همین جهت، براین اقوال نمی توان اعتماد نمود. قدیمی ترین اقوالی که مدفن حسین را در شیراز ذکر می کنند، به اوایل قرن هشتم برمی گردد که نویسنده شد الازار آن را ذکر می کند. و بعد از آن مجلسی و دیگران آن راپذیرفته اند و معتقدند که مدفن او در شیراز است.

بررسی اقوال مدفن حسین
شیراز

همان گون که ذکر گردید، این قول به اوایل قرن هشتم برمی گردد و شد الازار اولین منبعی است که آن را ثبت کرده است. شد الازار، آشکار شدن قبر حسین را این گونه گزارش می کند:

قتلغ خان حاکم شیراز، باغی داشت. شب های جمعه نوری مشاهده می کنند که درمکانی از باغ می درخشد. خبر به قتلغ خان حاکم شیراز می رسد. او پس از مشورت بااهل علم، دستور می دهد برای یافتن حقیقت موضوع خاک آن جا را بردارند. چونزمین را شکافتند، با جسدی برخورد نمودند که تازه و سالم بود، بدون این که تغییریافته باشد. در حالی که نوری از چهره صاحب جسد ساطع بود و در یک دستصاحب جسد، قرآن و در دست دیگرش شمشیر قرار داشت. از نشانه های روشن ودلایل محکم فهمیدند که آن جسد شریف، به سید علاء الدین حسین بن موسی کاظم علیه السّلام تعلق دارد. آن گاه قتلغ خان دستور داد تا گنبد و بارگاهی برمرقد مطهرش بسازند.[8]

مجلسی نیز می نویسد:

بعضی نوشته اند که علاء الدین حسین بن موسی در حالی که وارد این باغ می شد او را شناختند و فهمیدند که او از بنی هاشم است؛ پس او را کشتند. بعد از مدت ها آن باغ خراب شد و آثار آن از بین رفت و تنها تلی از خاک باقی ماند تا این که در دوران صفویه، قبر این بزرگ وار را از علامات یادشده شناختند.[9]

فرصت الدوله نیز می گوید:

بنابرآن چه فقیر تتبع یافتم، این است که آن بزرگ وار در باغ قتلغ خان تشریف برده و او را شناختند و شهیدش نمودند.[10]

بررسی گزارشی ملک الکتاب شیرازی

ملک الکتاب شیرازی در ریاض الانساب، درباره آمدن حسین بن موسی به شیراز و جریان شهادت او و آشکار شدن مرقدش چنین آورده است:

سید علاء الدین حسین بن موسی بن جعفر علیه السّلام برادر کوچک تر احمد بن موسی است. به سن سیزده سالگی بوده که بعد از تفرقه امام زادگان در شیراز در محله باغ قتلغ خان افتاد. در آن محله شاه را باغی بود. آن بزرگ وار به در باغ رسید و از ترس معاندین، خود را در آن باغ پنهان ساخت. چون سه روز گذشت، باغبان اطلاع یافته بهجست جوی او برآمد تا آن که آن معصوم را دید که بر نهر آب مشغول گرفتن وضواست، پس آن ظالم، از عقب آن امام زاده برآمد و بیلی در دست داشت، برسر آن مظلوم زد. چون حسین این را بدید، فرار نمود. باغبان او را تعقیب کرد و چند بیل دیگر براو زد و بدن او را پاره پاره نمود و دور انداخت. جمعی از دوستان اهل بیت خبر یافتند و در شب، قطعات بدن حسین را جمع آوری کرده و دفن نمودند. تا زمان سلطان اتابک که آثار غریبه از آن موضع ظاهر گردید، اتابک گنبدی برقبر شریفش بنا کرد و به گنبد باغ اشتهار یافت.[11]

این خبر از چند جهت، مخدوش به نظر می رسد:

1- این که وی سن حسین بن موسی را تعیین می کند و می گوید: وقتی حسین به شیراز آمد، سیزده سال داشت. با دقت در تاریخ زندانی شدن امام موسی کاظم علیه السّلام و شهادت آن حضرت، بطلان این گفته روشن می گردد. اقوال مشهور شهادت امام کاظم علیه السّلام را درسال 183 قمری ذکر می کنند و زندانی شدن آن حضرت را سال 179 قمری می دانند. بنابراین حضرت چهار سال آخر عمر خود را زندان بوده و ارتباطی با همسران خود نداشته اند. حسین بن موسی بین سال های 201 تا 203 قمری به ایران آمده، بنابراین وی بیش از بیست سال داشته است؛ زیرا آمدن فرزندان امام کاظم علیه السلام بعد از جریان ولایت عهدی امام رضا علیه السلام بوده نه قبل از آن.

2- غیر از امام رضا علیه السّلام، سن هیچ یک از فرزندان امام کاظم علیه السّلام در تاریخ مشخص نیست و هیچ یک از منابع تاریخی معتبر که شرح احوال فرزندان امام کاظم علیه السّلام را آورده اند، به سن آنها اشاره نکرده اند. این که نویسنده ریاض الانساب آن را چگونه به دست آورده، جای تأمل است.

3- تعدادی از منابع انساب، حسین بن موسی را دارای نسل می دانند و ذکر می کنند که وی فرزندانی داشته است. نویسنده عمدة الطالب از قول ابن طباطبای نسابه چنین نقل می کند:

حسین بن موسی دارای نسل بوده و عبد اللّه و عبید اللّه، و محمد از نسل او در طبس بوده اند.[12]

ابی الحسن العمری نویسنده المجدی نیز می گوید:

حسین بن موسی فرزند داشته ولی نسل او منقرض گردیده است.[13]

تهذیب الانساب نیز عبد اللّه، عبید اللّه و محمد را از فرزندان حسین نقل می کند.[14] و نویسنده الفخری نیز او را دارای نسل می داند.[15]

بنابراین خبر ریاض الانساب درست نیست، زیرا در سیزده سالگی کسی نمی تواند دارای نسل باشد و آن هم سه فرزند داشته باشد.

4- خبر ریاض الانساب با خبر جنید شیرازی در شد الازار تفاوت دارد. به گفته جنید«موقعی که بدن آشکار گردید، صحیح و سالم بود و در یک دستش قرآن و در دست دیگرش شمشیر قرار داشت»، در حالی که نویسنده ریاض الانساب می گوید: «بدن حسین راباغبان قتلغ خان، قطعه قطعه نمود.»

5- نویسنده ریاض الانساب می گوید: «بدن حسین را شیعیان جمع آوری نمودند و به خاک سپردند.»اگر چنین بود، باید مدفن او قبل از قرن هشتم مشهور می شد. نه این که در قرن هشتم مشخص شود و قبل از آن هیچ سابقه تاریخی نداشته باشد.

بررسی منابع تحقیقاتی

منابع زمان حاضر درباره حسین بن موسی علیه السلام عموما تحت تأثیر حرف سلطان الواعظین شیرازی در کتاب شب های پیشاور قرار گرفته اند و به آن استناد نموده اند. وی مدعی شده که حسین بن موسی همراه برادرانش احمد و محمد به شیراز آمدند، در حالی که پانزده هزار نفر از امام زادگان سادات بنی هاشم و غلامان و سایر شیعیان آنان را همراهی می نمودند، و در جنگ با قتلغ خان حاکم شیراز شکست خوردند و در خفاء زندگی می کردند تا این که به مرور زمان به شهادت رسیدند.[16] محمد حسین رستگار و غلامرضا اسلایم نیز به این امراشاره کرده اند.[17] ولی این خبر در هیچ منبع تاریخی نیامده و خود سلطان الواعظین هم مدرکی ارائه نکرده، بنابراین معتبر نیست.

کوفه

نویسنده کتاب تاریخ کوفه سید حسین براقی، می گوید:

مدفن حسین بن موسی کاظم علیه السّلام در کوفه قرار دارد. حسین بن موسی کاظم علیه السّلام در کوفه جان سپرد و در عباسیه دفن شد. به نظر من، آن قبری که در نزدیکی ام بعرور استو به حسین شهرت دارد، از آن حسین بن موسی است.[18]

عبد الرزاق کمونه نیز از قول سید جمال الدین عبد اللّه جرجانی نقل می کند که قبرحسین بن موسی در کوفه است.[19]

البته گزارشی از قرن پنجم وجود دارد که می گوید: «حسین بن موسی به بغداد آمد.»این خبر را نویسنده منتقلة الطالبیة از قول ابن طباطبا آورده که وی نیز کتابی به همین اسم داشته است.[20] ولی این گزارش نمی گوید که وی در کوفه وفات نموده است و به عنوانیک احتمال می شود آن را پذیرفت.

دزفول

کتاب المناهل الضرب می گوید:

من قوم بزرگی را در قریه ای از توابع دزفول به نام«دهلور»دیدم که آنها ادعا داشتندکه ما از فرزندان حسین بن موسی هستیم و بارگاهی در آن جا بود که می گفتند: از آن حسین بن موسی است.[21]

طبس

نویسنده کتاب آثار باستانی و معماری بقاع متبرکه اطراف شهرستان سبزوار و اسفراین می گوید:

بقعه ای در طبس هست که منسوب به حسین بن موسی علیه السّلام می باشد، تاریخ اولیه بنا برمی گردد به 494 قمری و بعد از آن تعمیرات اساسی در این بقعه صورت گرفته است.[22]

البته مدفن حسین بن موسی در طبس قدمت تاریخی دارد و علمای انساب به آن اشاره نموده اند ولی صددرصد آن را تأیید نکرده اند.

رازی آورده است که طبسیون به این باورند که مدفن حسین بن موسی در طبس هست و اولاد او نیز در طبس بوده اند، و ساداتی از نسل او در طبس موجود هستند.[23]

نویسنده تهذیب الانساب که در قرن پنجم می زیسته است نیز می گوید: «قومی در طبس هستند که خود را به حسین بن موسی منتسب می دانند.»ولی او و برخی از علمای انساب آورده اند که این قوم با یکی از علمای انساب مکاتبه نمودند و می خواستند که نسب نامه خود را تأیید کنند ولی جواب مثبت دریافت ننمودند.[24]

سید حسین موسوی به نقل از انساب الطالبیه اسماعیل مروزی آورده است که طبسی ها گمان می کنند حسین بن موسی در طبس وفات یافته و قبر او در آن جاست، و اولاد او درآن جا وجود هستند.[25]

البته اسماعیل مروزی در کتاب الفخری موجود نیز می گوید: «نسل حسین بن موسی درطبس هستند.»[26] نویسنده کتاب المنتقلة الطالبیة (محمد حسینی)که در قرن پنجم بوده نیزگزارش نموده که قبر حسین بن موسی در طبس قرار دارد و این که او در طبس وفات یافته است.[27]

به احتمال قوی، مدفن حسین بن موسی در طبس قرار دارد؛ زیرا قدمت تاریخی آن ازشیراز بیشتر است و از طرف دیگر، علمای انساب به آن اشاره نموده اند، گرچه صددرصدآن را تأیید نکرده اند. نامه ای منسوب به امام رضا علیه السّلام در بقعه امام زاده حسین طبس وجود دارد که امام رضا علیه السّلام از آمدن حسین به آن جا سخن گفته اند.[28]

هارون بن موسی علیه السّلام

هارون نیز یکی از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام است که تاریخ ولادت و وفات او مشخص نیست. نقل کرده اند که حکومت عباسی بروی سخت گرفت و بین او نیروهای حکومتی زدوخورد شد که باعث مجروح شدن هارون گردید. او به «شهرستان»گریخت و به روستایی رفت و در میان مزارع آن جا ضعف بروی مستولی شد. صاحب مزرعه برای معالجه او اقدام کرد تا بهبود یافت. مدت زمانی در آن جا ماند تا این که آوازه او پیچید. روزی در بین غذا خوردن ماموران مأمون براو حمله نمودند و او را به قتل رسانیدند و وی در همان جا دفن شد.[29]

بررسی اقوال مدفن هارون

در مورد مدفن هارون اختلاف شدید وجود دارد جاهای متعددی را ذکر کرده اند و هرکسی برای خود ادعا نموده وی یک شهر و یا روستا را به عنوان مدفن او معرفی کردهاست که قابل تأمل است و به بررسی نیاز دارد:

1- ساوه

در ده کیلومتری ساوه، مزاری به نام امام زاده هارون بن موسی کاظم علیه السّلام وجود دارد. در شرح حال او آورده اند که وی بعد از پراکنده شدن سادات به وسیله عباسیان، با جراحاتزیادی در داخل مزرعه ای از قریه«ورزنه»از توابع ساوه به زمین افتاد و در حال ضعف و اغماء بود. در این حال کشاورزی در حین سرکشی به زراعات خود، آن جناب را دید و باپرسش احوال مجروح آن بزرگ وار، او را به منزل خود آورد که تا غذا و دارو برای پذیرایی و معالجه جراحاتش فراهم کند. و در بین راه به عمال مأمون برخورد کرد که درجست جوی هارون بودند. زارع برای گرفتن جایزه، به جای آوردن غذا و دارو، دشمن مسلحرا برسر هارون آورد آنها فورا هارون را به قتل رساندند. زائران این مرقد اکنون نیز بر زارع مذکور لعنت می فرستند.[30]

2- طالقان

باقر شریف قرشی می گوید:

مشهور آن است که هارون بن امام موسی کاظم علیه السلام در یکی از روستاهای طالقان ازدنیا رفته و در همان جا مدفون شده است و مرقدی دارد که زیارتگاه مردم است که در سال 853 قمری بنا گردیده و برضریح آن نوشته شده: «این قبر امام زاده هارون فرزند سلطان پرهیزگاران و امام اولیا موسی کاظم علیه السّلام است».[31]

روضاتی نیز اعتقاد دارد که مدفن هارون بن موسی علیه السلام در طالقان است. البته وی جاهای دیگری را نیز به عنوان مدفن هارون ذکر نموده است.[32]

بهروز محمد بیگی نیز ادعا نموده که کتب معتبر انساب، به مدفن امام زاده هارون درطالقان اشاره کرده و آن جا را به عنوان مدفن وی ذکر نموده اند. وی به کتاب هایی چون: سر السلسلة العلویة ابی نصر بخاری متوفی قرن چهارم و تهذیب الانساب عبیدلی متعلق به قرن پنجم، و لباب الانساب بعلی بن زید بیهقی در قرن ششم و سراج الانساب اشاره می کند.[33] در حالی که هیچ یک از این کتب به این مطلب اشاره نکرده اند و ادعای نویسنده درست نیست. بعضی از منابع متأخر مثل الناسخ التواریخ و منتخب التواریخ، گفته اند که بارگاهی منسوب به امام زاده هارون در طالقان وجود دارد.[34]

3- اصفهان

کتاب مزارات اصفهان آورده که جناب هاون ولایت برحسب آن چه آیت اللّه مرعشی نجفی رحمه اللّه به نقل از حواشی نسابه جلیل القدر «میرمحمد قاسم مختاری سبزواری»آورده، در تعالیق خود برعمدة الطالب نوشته است:

امام زاده هارون ولایت فرزند بلاواسطه حضرت امام کاظم علیه السّلام است.

کتاب مزارات اصفهان می گوید:

بنابراین باید زائران این مرقد شریف با اطمینان خاطر و یقین او را فرزند حضرت کاظم علیه السّلام دانسته، زیارتش را موجب رضا و خشنودی رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و در نتیجه رضای خدای کریم بدانند.

این بنا در محله قدیم«میدان کهنه»است و در مقابل مسجد علی، بقعه و صحن و بارگاه جناب هارون بن موسی کاظم علیه السّلام قرار دارد که از جمله آثار باستانی محسوب می شود.

اصل بنا به عهد سلاجقه برمی گردد و در اوایل قرن دهم هجری(سال 918)در آن تعمیرات اساسی انجام گرفته و تجدید بنا گردیده است.[35]

نویسنده کتاب تاریخ المشاهد المشرفه می گوید:

آن که در اصفهان دفن است، هارون بن محمد بن جعفر بن محمد بن هارون بن امام موسی کاظم علیه السّلام می باشد، نه هارون فرزند بدون واسطه آن حضرت.[36]

رفیعی یکی از امام زادگان اصفهان را امام زاده هارون ولایت معرفی می کند، و می گوید:

در کیفیت انتساب این امام زاده اختلاف است؛ برخی او را از اولاد و احفاد امام هادی علیه السّلام دانسته و برخی دیگر گفته اند که او هارون بن محمد بن زید بن الحسن است وعده ای دیگر او را فرزند بدون واسطه امام کاظم علیه السّلام ذکر نموده اند.[37]

نویسنده میزان الانساب نیز هارون را از احفاد امام هادی علیه السّلام می داند.[38] جزی در شرح حال هارون آورده است که برخی وی را از روات و محدثین می دانند و عده ای دیگر او را ازاحبار یهودی می شمارند. جزی در آخر نتیجه می گیرد که این اقوال، عموما مآخذ ندارد. و انتساب وی به ائمه اطهار علیهم السّلام درست است. وی مشخص نمی کند که نسب هارون به کدامیک از ائمه می رسد.[39]

همان گونه که بیان گردید، بارگاه های متعددی در شهرهای مختلف ایران به امام زاده هارون منسوب است. قولی هم وجود ندارد که هارون در مدینه مدفون شده است ولی هیچیک از این اقوال منبع و مأخذ معتبری ندارد. بنابراین برآنها نمی شود اعتماد نمود و مدفن این امام زاده نامشخص باقی می ماند.

4- مدینه

سید حسین موسوی بعد از ذکر چند قول که مدفن هارون بن موسی کاظم علیه السّلام را جاهای مختلف ذکر نموده، خودش می گوید: مدفن هارون بن موسی در مدینه است و جاهای دیگررا ضعیف می داند.[40]

5- کاشان

نویسنده تاریخ کاشان یکی از امام زادگان این شهر را امام زاده هارون معرفی می کند.[41] عبد الرزاق کمونه نیز مدفن هارون را در کاشان می داند.[42] در کتاب امام زادگان معتبر آمده که یکی از امام زادگان عالی مقدار کاشان، امام زاده هارون است که در جانب شرقی خیابان باباافضل کاشان واقع شده و صحن و سرا دارد.[43]

محمد بن موسی علیه السّلام

محمد نیز یکی از فرزندان امام موسی کاظم علیه السّلام است که تاریخ ولادت و وفات اومشخص نیست. شرح احوال او مختصرا در کتب رجال و تراجم آمده است. آن چه درزندگی محمد اهمیت دارد، این است که او بنده مخلص خدا بود و در طاعت و عبادتخداوند، سرآمد روزگار خویش به شمار می آمد. محمد بن موسی را به جهت کثرت عبادت، محمد عابد گفته اند.[44] محمد بن موسی، مردی جلیل القدر و صاحب صلاح و فضل بود. ویه مواره باوضو و طهارت بود و بسیار نماز می خواند. شب ها مشغول عبادت و نماز بود وچون از نماز فارغ می شد، لحظاتی استراحت می نمود و دوباره برمی خاست و مشغول وضوو نماز می شد. این عادت او بود و تا صبح این کار را تکرار می کرد.

در این مورد هاشمیه کنیز رقیه دختر امام کاظم علیه السّلام می گوید: «هیچ گاه محمد را ندیدم مگر این که این آیه«کانوا قلیلا من اللّیل ما یهجعون»[45] از کتاب خدا به یادم می افتاد.»[46]

نویسنده کتاب تحفة العالم می گوید:

محمد بن موسی از اجرت دست خود که قرآن را کتابت می کرد، بندگان زیادی را آزاد نمود.[47]

مجلسی در رجال خود، محمد بن موسی را ممدوح شمرده است.[48]

بررسی اقوال مدفن محمد بن موسی علیه السّلام

برای مکان دفن محمد بن موسی چهار مکان ذکر نموده اند؛ از جمله:

1- شیراز

قدیمی ترین منابع که به نیمه او قرن هشتم قمری برمی گردد، گزارش می کنند که قبر محمد بن موسی در شیراز قرار دارد و از آن زمان، مردم به زیارت او مشرف می شوند و بهاو توسل می جویند. این منابع عبارتند از شیرازنامه، زرکوب شیرازی که در سال 737 نوشته شده است؛ شد الازار که آن را جنید شیرازی در نیمه دوم قرن هشتم نوشته است؛ نزهة القلوب حمد اللّه مستوفی که در قرن هشتم تألیف شده است.[49]

اما قبل از قرن هشتم، هیچ منبع دیگری نیاورده که محمد بن موسی در شیراز مدفون است. منابعی که هم گزارش کرده اند، به کیفیت آمدن او اشاره ننموده و زمان آن را نیز تعیین نکرده اند، ولی بعضی از نویسندگان معاصر مثل علی اکبر تشیّد و سلطان الواعظین شیرازی، آمدن محمد را همراه کاروان احمد بن موسی ذکر می کنند که به قصد دیدار حضرت رضا علیه السّلام عازم ایران بود. علی اکبر تشید می نویسد:

یکی دیگر از برادران امام رضا علیه السّلام به نام احمد بن موسی از حیله مأمون آگاه شد، همراه سه هزار تن و به روایتی دوازده هزار نفر از بغداد قیام نمود. کارگزار مأمون در شیراز به نام قتلغ خان به امر خلیفه با او به مقابله برخاست و بعد از جنگ شدید، او و برادرش محمد عابد را به شهادت رسانید.[50]

سلطان الواعظین نیز می گوید: کاروان احمد بن موسی پانزده هزار نفر بود و احمد بن موسی طی نامه ای از مأمون و امام رضا علیه السّلام برای زیارت امام رضا علیه السّلام اجازه گرفته بود، اما وقتی که به راه افتادن این جمعیت انبوه به گوش خلیفه رسید، دستور داد که آنان را متوقف کنندو اجازه ندهند که به سوی مرکز خلافت(مرو )حرکت نمایند. لذا قتلغ خان حاکم شیراز مانع حرکت آنان گردید و نگذاشت که آنها به سوی مرو حرکت کنند و میان احمد بن موسی و قتلغ خان جنگ شدید رخ داد و یاران احمد بن موسی متفرق شدند. احمد بن موسی وحسین بن موسی و محمد بن موسی در شیراز مخفیانه زندگی می نمودند تا این که هر کدام به مرور زمان شهید شدند.[51]

البته نیشابوری در لب الانساب نیز گزارش نموده که احمد بعد از بغداد، به قصدخوان خواهی امام رضا علیه السّلام راه افتاد. او در قم با حاکم آن جا جنگ کرد و بعد در ری باحاکم ری جنگ نمود، تا به اسفراین رسید. در آن جا لشکر مأمون بروی حمله نمودند و اورا شهید کردند و مدفن او در آن جاست.[52]

البته هیچ کدام از این سه گزارش، ارزش تاریخی ندارد و در منابع تاریخی نیامده است. علی اکبر تشیّد به بحر الانساب حبیب پوردکنی آدرس می دهد که آن کتاب دارای اعتبارکافی نیست. ادعای سلطان الواعظین نیز در هیچ جا نشده است.

اگر این گزارش که احمد بن موسی با پانزده هزار نفر عازم ایران شد، درست بود وحادثه ای با این اهمیت وجود داشت، حتما کتب تاریخی آن را گزارش می نمودند. لذا بذکرنشدن آن در منابع معتبر تاریخی، دلیل برصحت نداشتن آن است.

بررسی گزارش شد الازار

جنید شیرازی در کتاب خود به نام شد الازار که در نیمه آخر قرن هشتم نگاشته، دربارهمحمد بن موسی چنین گزارش می کند:

مقبره حضرت سید میرمحمد برادر حضرت امیرمحمد، زیارتگاهی پربرکت وعالی مرتبه ای دارد که محل وثوق و اعتماد مردم جهت نیایش به درگاه پروردگارمی باشد و نیکوکاران و پرهیزکاران آن جا سکونت می گزینند و برمرقد مبارکش پیمان می بنند، و رجال الغیب برای نزدیکی به خداوند متعال، برآن تربت شریف حضور می یابند. تاریخ آن را می توان با توجه به تاریخ برادرش احمد بن موسی، با تتبعو دقت به دست آورد -رحمت خدا برآنان باد.[53]

بررسی گزارش زرکوب شیرازی

به گزارش زرکوب شیرازی، مدفن محمد بن موسی در شیراز است و دوست داران به زیارت او می روند بارگاه او در بازار بزرگ شیراز قرار دارد.[54]

جزایری می گوید: «مدفن محمد بن موسی در شیراز می باشد و من او را زیارت نموده ام.»[55]

بررسی گزارش محمد حسین رستگار

محمد حسین رستگار در مورد محمد بن موسی آورده است:

میرزا عنایت اللّه دستغیب حدود سنه 725 در خانه اش نوری مشاهده می کند و بعد ازجست جو، به لوح قبری برمی خورد و مشخص می شود که جسد مطهر سید امیر محم

اطلاعات

برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.